Iran ‘tương kế tựu kế’, Mỹ khó tìm lối thoát

Ngày 13/7, Tổng thống Mỹ phàn nàn không thể tin tưởng Tehran sẽ tuân thủ thỏa thuận.

“Mọi thứ đã được chốt xong, rồi họ lại phá vỡ. Họ lúc nào cũng phá vỡ”, ông Trump nói với Fox News về bản ghi nhớ (MOU) tạm thời mà hai bên đã đạt được để chấm dứt giao tranh.

Nhiều người coi đây là sự mỉa mai, vì bản thân Tổng thống Trump nổi tiếng với việc rút khỏi hàng loạt thỏa thuận quốc tế. Một số người cho rằng tình thế hiện nay của Mỹ bắt nguồn từ quyết định của ông Trump trong nhiệm kỳ đầu, khi hủy bỏ thỏa thuận hạt nhân thời cựu Tổng thống Barack Obama.

Cuối ngày 13/7, trong tâm trạng thất vọng, Tổng thống Trump tuyên bố sẽ thu phí các tàu đi qua eo biển Hormuz. Iran lập tức đáp trả bằng lời đề nghị đầy mỉa mai.

“Tổng thống hoàn toàn đúng”, Ngoại trưởng Abbas Araghchi viết trên mạng xã hội X, cho rằng chính ông Trump đã hợp pháp hóa lập trường của Tehran về việc thu phí các tàu đi qua tuyến hàng hải chiến lược này.

Ông Araghchi châm biếm: “20% tất nhiên là quá cao. Chúng tôi sẽ công bằng hơn”.

Tổng thống Trump dường như đã nhận ra rằng, Iran là đối thủ đàm phán rất cứng rắn và có cách diễn giải riêng về nội dung bản ghi nhớ. Trong khi đó, ông vẫn chưa giải thích rõ với người dân Mỹ vì sao khơi lại cuộc chiến mà trước đó ông nhiều lần tuyên bố mình đã thắng.

Chỉ vài tuần sau khi tuyên bố bản ghi nhớ sẽ chấm dứt vĩnh viễn chương trình hạt nhân của Iran và mang lại hòa bình cho Trung Đông “lần đầu tiên sau 3.000 năm”, ông Trump đã đổi giọng. Trên chương trình phát thanh của Hugh Hewitt ngày 13/7, ông nói rằng thỏa thuận đó chỉ là “phép thử” mà Iran đã thất bại và “không có nhiều ý nghĩa”.

Trước đây, phe ủng hộ tổng thống Mỹ có thể lập luận rằng những phát biểu mâu thuẫn của ông Trump là “ván cờ ngoại giao bốn chiều”. Nhưng giờ đây, ông có vẻ đang mắc kẹt trong thế giằng co.

Phương trình không đổi

Bản ghi nhớ sụp đổ vì Iran quyết giữ quyền kiểm soát eo biển Hormuz.

Điều này cho thấy Mỹ rơi vào thực tế khắc nghiệt: Bất chấp những lời đe dọa và sức mạnh quân sự của Mỹ, Tehran vẫn là bên định hình diễn biến cuộc đối đầu. Phương trình của cuộc chiến hầu như không thay đổi: Iran tận dụng lợi thế địa lý và hiểu rất rõ giới hạn sức mạnh của mình để đối đầu hiệu quả với siêu cường.

Tình thế hiện nay một phần bắt nguồn từ việc chính quyền Mỹ quá vội vàng đàm phán bản ghi nhớ với ngôn từ thiếu chặt chẽ. Đội ngũ đàm phán mang tư duy kinh doanh bất động sản của ông Trump - do Phó Tổng thống JD Vance dẫn dắt, dường như đã bỏ qua điều mà các nhà quan sát am hiểu lịch sử và ngoại giao nhận ra ngay từ đầu: Iran sẽ tận dụng văn bản này để giành thêm lợi thế.

Chẳng hạn, thỏa thuận yêu cầu Tehran “thu xếp” để bảo đảm tàu thương mại được tự do và an toàn đi qua eo Hormuz trong 60 ngày, đồng thời phối hợp với Oman để “xác định cơ chế quản lý và dịch vụ hàng hải trong tương lai” đối với tuyến đường này.

Nhìn bề ngoài, điều đó đáp ứng mong muốn của Mỹ là eo biển hoạt động bình thường. Nhưng Iran coi đây là sự thừa nhận rằng họ sẽ tiếp tục kiểm soát tuyến hàng hải sau khi đạt được thỏa thuận lâu dài. Vì vậy, không khó hiểu khi Tehran đang tìm cách định hình trật tự mới.

Sai lầm này nối tiếp một sai lầm khác: Washington không lường trước việc Iran sẽ phong tỏa eo biển ngay từ đầu. Vấn đề này vẫn tồn tại sau 1 tháng ký MOU cho thấy mốc thời gian 60 ngày để đạt thỏa thuận toàn diện, bao gồm cả chương trình hạt nhân Iran, là quá phi thực tế.

Liệu các cuộc tấn công của Mỹ vào Iran và việc tái áp đặt phong tỏa trên biển có thực sự khiến giới lãnh đạo ở Tehran thay đổi tính toán hay không? Trước đó, Iran chỉ cần một số ít tên lửa và máy bay không người lái cũng đủ khiến giao thông qua eo biển Hormuz ngừng lại.

Liệu tổn thất kinh tế ngày càng gia tăng có buộc Tổng thống Mỹ Trump một lần nữa phải nhượng bộ để tránh trả cái giá chính trị và kinh tế mà ông không muốn gánh chịu?

Một tia hy vọng là trong đợt đụng độ mới, Tổng thống Trump chưa thực hiện lời đe dọa trước đó mà ông đưa ra về việc tấn công cầu, nhà máy điện hay các cơ sở hạ tầng thiết yếu của Iran - những mục tiêu có thể gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến đời sống dân thường.

Diễn biến trên chiến trường hiện nay cho thấy cuộc xung đột sẽ âm ỉ chứ không mất kiểm soát hoàn toàn.

“Tôi cho rằng vẫn còn không gian cho ngoại giao, bất chấp việc Mỹ mở rộng tấn công và Iran đáp trả”, ông Danny Citrinowicz, nhà nghiên cứu cấp cao thuộc Chương trình Iran của Viện Nghiên cứu An ninh quốc gia Israel, nói với CNN.

Tuy nhiên, ông Citrinowicz cảnh báo mọi thứ có thể vượt khỏi tầm kiểm soát và leo thang, bởi khi các cuộc tấn công qua lại diễn ra mỗi ngày, mỗi đêm, sẽ rất khó để duy trì những luật chơi hiện có.

Và ngay cả khi xung đột mới chỉ dừng ở mức âm ỉ, Tổng thống Trump tiếp tục phải đối mặt với câu hỏi mà suốt gần 5 tháng qua ông chưa thể trả lời: Làm sao để thoát khỏi cuộc chiến này?