Sau hơn một thập niên thi hành, việc sửa đổi Luật PCTHTL là yêu cầu cần thiết. Thị trường đã xuất hiện nhiều loại sản phẩm, công nghệ và phương thức kinh doanh mới; hoạt động giới thiệu, mua bán ngày càng dịch chuyển lên môi trường số; trong khi những bất cập cũ như hút thuốc tại nơi công cộng, bán thuốc cho người chưa đủ 18 tuổi và thuốc lá nhập lậu vẫn chưa được xử lý triệt để.
Bối cảnh đó đòi hỏi một khung pháp luật chặt chẽ hơn. Tuy nhiên, câu hỏi trung tâm không nên chỉ là bổ sung bao nhiêu sản phẩm hay hành vi vào danh mục cấm, mà là chính sách giúp giảm người bắt đầu hút thuốc, hỗ trợ cai thuốc, bảo vệ người không hút và kiểm soát sản phẩm không rõ nguồn gốc ra sao.
Nói cách khác, cần chuyển trọng tâm từ việc đo mức độ nghiêm khắc của chính sách sang đánh giá kết quả sức khỏe mà chính sách thực sự tạo ra.
Cần sử dụng lệnh cấm một cách có chiến lược
Ngay tên gọi của đạo luật đã phản ánh rõ mục tiêu: đây là luật để phòng, chống tác hại của thuốc lá, không phải luật để cấm hoàn toàn thuốc lá. Thuốc lá gây tổn hại trực tiếp cho người sử dụng và ảnh hưởng tới những người xung quanh. Vì vậy, bảo vệ sức khỏe nhân dân, đặc biệt là trẻ em, phụ nữ, người có bệnh nền và những nhóm dễ bị tổn thương, phải là ưu tiên cao nhất.
Nhưng bảo vệ sức khỏe cộng đồng là một quá trình gồm nhiều nhiệm vụ khác nhau. Với người chưa từng sử dụng, đặc biệt là thanh thiếu niên, mục tiêu phải là ngăn tiếp cận và ngăn hình thành hành vi sử dụng. Với người đang hút thuốc, chính sách cần khuyến khích giảm và tiến tới cai hoàn toàn. Với người không hút thuốc, pháp luật phải bảo vệ họ trước khói thuốc thụ động. Với thị trường, cơ quan quản lý phải kiểm soát chất lượng, nguồn gốc, quảng cáo, phân phối và xử lý nghiêm các sản phẩm bất hợp pháp.
Mỗi mục tiêu cần nhóm giải pháp phù hợp: giáo dục để phòng ngừa; kiểm soát độ tuổi và điểm bán; bảo vệ người xung quanh tại nơi công cộng; quản lý chất lượng và hậu kiểm; hỗ trợ cai nghiện; kiểm soát biên giới, thương mại điện tử và mạng xã hội.
Lệnh cấm là một công cụ cần thiết đối với những sản phẩm hoặc hành vi mà Nhà nước xác định không được phép tồn tại. Nhưng cấm không thể thay thế toàn bộ những công cụ nói trên. Một lệnh cấm trên văn bản cũng không tự động làm nhu cầu biến mất, càng không tự động ngăn được hàng hóa bất hợp pháp tiếp cận người tiêu dùng. Nếu thiếu kiểm tra, phối hợp liên ngành, truyền thông, dữ liệu và nguồn lực thực thi, thị trường có thể chuyển từ công khai sang ngầm, khiến việc kiểm soát thành phần, chất lượng và độ tuổi người mua trở nên khó khăn hơn.
Do đó, không nên đồng nhất mức độ quyết liệt trong bảo vệ sức khỏe với độ rộng của danh mục cấm. Một chính sách thực sự quyết liệt phải chứng minh được khả năng làm giảm tác hại trong thực tế.
Không thể dùng một cách quản lý cho mọi sản phẩm và mọi đối tượng
Dự thảo Luật đang phân định giữa nhóm sản phẩm được phép lưu hành có điều kiện và nhóm sản phẩm bị cấm hoàn toàn. Ranh giới này phải được xác lập trên cơ sở khoa học, công khai và đủ rõ để người dân, doanh nghiệp cũng như cơ quan thực thi có thể nhận biết thống nhất.
Sản phẩm được phép lưu hành phải chịu tiêu chuẩn kỹ thuật, điều kiện phân phối, kiểm soát độ tuổi và hậu kiểm. Với sản phẩm bị cấm, tiêu chí nhận diện phải chính xác: quy định quá hẹp sẽ nhanh lạc hậu, nhưng quá rộng có thể bao trùm cả thiết bị, linh kiện hoặc hoạt động hợp pháp không nhằm tạo ra sản phẩm bị cấm.
Đặc biệt, các sản phẩm mới có sự khác nhau về nguyên liệu, cấu phần, cơ chế vận hành, mục đích sử dụng và mức độ phơi nhiễm. Vì vậy, trước khi quyết định áp dụng cùng một biện pháp quản lý, cần có dữ liệu thực chứng để đánh giá từng nhóm sản phẩm về tác động sức khỏe, nguy cơ đối với thanh thiếu niên, hành vi sử dụng, khả năng hỗ trợ hoặc cản trở việc cai thuốc, cũng như ảnh hưởng tới thị trường bất hợp pháp.
Giảm tác hại không có nghĩa là coi một sản phẩm là an toàn, càng không phải khuyến khích người chưa từng hút thuốc bắt đầu sử dụng nicotine. Vấn đề đặt ra là đối với những người trưởng thành đang hút thuốc và chưa thể cai hoàn toàn, liệu có những lựa chọn nào giúp giảm mức độ phơi nhiễm và tác hại hay không; nếu có thì sản phẩm đó phải đáp ứng tiêu chuẩn nào, được lưu hành với mục đích gì và chịu cơ chế kiểm soát ra sao.
Cách tiếp cận này đặt người dân và kết quả sức khỏe ở trung tâm, thay vì xuất phát từ tên gọi “truyền thống” hay “mới” của sản phẩm. Biện pháp quản lý cần tương xứng với đặc tính và mức độ rủi ro đã được đánh giá, đồng thời duy trì nguyên tắc bảo vệ nghiêm ngặt người chưa thành niên.
Lệnh cấm chỉ hiệu quả khi thị trường bất hợp pháp được kiểm soát
Thực tiễn cho thấy khoảng cách giữa quy định và đời sống vẫn lớn. Việc xác minh độ tuổi chưa nghiêm; nhiều nơi công cộng vẫn xảy ra vi phạm; thuốc lá nhập lậu vẫn xuất hiện trên thị trường. Trên môi trường số, giao dịch qua tài khoản cá nhân, hội nhóm hoặc phát trực tiếp càng khó nhận diện và xử lý.
Nếu không có câu trả lời rõ ràng, việc mở rộng phạm vi cấm có thể làm tăng khối lượng công việc cho bộ máy nhưng chưa chắc tạo ra thay đổi tương xứng. Đáng lo hơn, nhu cầu vẫn tồn tại có thể bị đáp ứng bởi sản phẩm nhập lậu, hàng giả hoặc sản phẩm pha trộn không rõ thành phần. Đây mới là khu vực có mức độ rủi ro cao nhất vì nằm ngoài mọi tiêu chuẩn chất lượng, cảnh báo sức khỏe, kiểm soát độ tuổi và cơ chế truy xuất.
Vì vậy, chống buôn lậu và quản lý thị trường bất hợp pháp phải là một cấu phần trung tâm của chính sách sức khỏe, không nên chỉ được xem là vấn đề thương mại. Khi nguồn cung hợp pháp bị siết chặt, cơ quan soạn thảo đồng thời phải đánh giá khả năng dịch chuyển nhu cầu, chi phí thực thi và năng lực kiểm soát trên thực tế. Mục tiêu cuối cùng phải là giảm tổng mức độ tác hại trong xã hội, chứ không chỉ làm giảm số lượng sản phẩm xuất hiện trong khu vực có thể quan sát và quản lý.
Một chính sách tổng thể thay vì một giải pháp duy nhất
Việc sửa đổi Luật lần này là cơ hội để xây dựng chính sách toàn diện: phòng ngừa sử dụng ở thanh thiếu niên; hỗ trợ người đang hút thay đổi hành vi và cai thuốc; bảo vệ người không hút tại nơi công cộng; quản lý chặt chuỗi cung ứng, tiêu chuẩn sản phẩm và hậu kiểm; đồng thời đầu tư tương xứng cho chống buôn lậu, truy xuất nguồn gốc và phối hợp dữ liệu liên ngành.
Mọi lựa chọn chính sách, từ cấm, hạn chế đến cho phép lưu hành có điều kiện, đều cần được đặt dưới cùng một phép thử: giải pháp đó có giúp giảm bệnh tật, giảm phơi nhiễm, giảm người sử dụng mới và hỗ trợ người đang hút tiến tới cai thuốc hay không; đồng thời có khả thi trong điều kiện của Việt Nam hay không.
Để trả lời, Bộ Y tế cần phối hợp với Bộ Công Thương cùng các cơ quan về khoa học, đầu tư và thực thi. Chính sách phải dựa trên dữ liệu thực chứng, đánh giá tác động đa chiều và cơ chế theo dõi sau khi Luật có hiệu lực; đồng thời có khả năng điều chỉnh khi kết quả không đạt kỳ vọng.
Một đạo luật tốt không được đo bằng số lượng điều cấm, mà bằng số người được bảo vệ và mức độ tác hại thực sự được giảm xuống. Lệnh cấm có vị trí trong hệ thống chính sách, nhưng không thể là công cụ duy nhất. Chỉ khi kết hợp phòng ngừa, cai nghiện, quản lý theo mức độ rủi ro, kiểm soát thị trường, chống buôn lậu và thực thi nghiêm minh, mục tiêu bảo vệ sức khỏe cộng đồng mới có thể chuyển từ tuyên bố chính sách thành kết quả bền vững trong đời sống.
