Chiều 18/9, Hiệp hội Môi trường đô thị và Khu công nghiệp Việt Nam phối hợp với Công ty TNHH MTV Môi trường đô thị Hà Nội (URENCO) tổ chức Hội thảo “Chuyển động xanh cho đô thị thông minh”.
Hội thảo tập trung trao đổi về định hướng chuyển đổi xanh đối với phương tiện vệ sinh môi trường đô thị, trong đó làm rõ các yêu cầu về chính sách, tiêu chuẩn kỹ thuật, an toàn, vận hành, hạ tầng và dữ liệu, tham vấn điều kiện thử nghiệm, ứng dụng và nhân rộng phương tiện vệ sinh điện chuyên dùng.
Phát biểu tại hội thảo, TS. Tạ Đình Thi, Phó Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường của Quốc hội cho rằng, chuyển đổi xanh là yêu cầu tất yếu nhưng để đi vào đời sống đô thị cần bắt đầu từ những bài toán rất cụ thể và được tính toán trên tổng thể.
“Từ phân loại, thu gom đến vận chuyển rác sao cho bảo đảm vệ sinh môi trường và văn minh đô thị vẫn là bài toán lớn”, ông Thi nhấn mạnh, đồng thời cho rằng đây cũng là một trong những lĩnh vực cần sớm thúc đẩy chuyển đổi phương tiện theo hướng sử dụng năng lượng xanh, phù hợp với mục tiêu xây dựng Thủ đô xanh, sạch, đẹp.
Từ thực tế giám sát hoạt động thu gom, vận chuyển rác trên địa bàn Hà Nội, ông Thi cho rằng việc phân cấp cho chính quyền cấp xã lựa chọn nhà thầu là cần thiết nhưng cách tổ chức dịch vụ phải được tính toán tổng thể, bắt đầu ngay từ công tác quy hoạch.
Một vấn đề khác được ông Tạ Đình Thi nhấn mạnh là chuyển đổi xanh không thể tách rời chuyển đổi số. Theo đó, phương tiện xanh trong đô thị tương lai không chỉ là một chiếc xe sử dụng điện thay cho nhiên liệu hóa thạch mà phải trở thành một bộ phận của hạ tầng dữ liệu đô thị.
Từ phương tiện thu gom rác có thể hình thành dữ liệu về tuyến đường, thời gian vận hành, khối lượng thu gom, mức tiêu thụ năng lượng, hiệu suất hoạt động và nhiều thông tin khác. Khi được kết nối với hệ thống dữ liệu chung, những thông tin này sẽ trở thành cơ sở để chính quyền quản lý dịch vụ công ích hiệu quả hơn.
Từ thực tế vận hành thu gom rác của URENCO, ông Phạm Cao Thắng, Phó Tổng Giám đốc Công ty TNHH MTV Môi trường đô thị Hà Nội cho rằng, cần nhìn công tác thu gom, vận chuyển chất thải như một cấu phần của logistics đô thị, thay vì chỉ là hoạt động vệ sinh đơn thuần. Muốn chuyển đổi xanh, trước hết phải tổ chức lại cả chuỗi từ thu gom, chuyển tải, trung chuyển đến vận chuyển và xử lý.
Ông Thắng khẳng định: Không thể dùng một loại phương tiện cho mọi không gian đô thị. Trên các tuyến đường lớn có thể sử dụng xe tải điện, xe cuốn ép điện, xe quét hút, xe rửa đường điện; trong ngõ, phố nhỏ có thể nghiên cứu phương tiện điện chuyên dụng cỡ nhỏ, sau đó kết nối với điểm chuyển tải hoặc trạm trung chuyển.
Ông Huỳnh Minh Nhựt, Chủ tịch Hiệp hội Môi trường đô thị và Khu công nghiệp Việt Nam cho rằng, chuyển đổi xanh không đơn thuần là thay phương tiện mà kéo theo thay đổi về tổ chức và phương thức quản trị dịch vụ. Mỗi không gian đô thị có đặc điểm khác nhau, đòi hỏi mô hình thu gom phù hợp; phương thức truyền thống đang bộc lộ hạn chế về khả năng tiếp cận, nhân công, mỹ quan và hiệu quả vận hành.
Đây cũng là lý do việc điện hóa cần được đặt trong một hệ thống đồng bộ, từ phương tiện, điểm chuyển tải, trạm trung chuyển đến khu vực sạc, bãi đỗ, bảo dưỡng và các yêu cầu an toàn. Nếu chỉ mua phương tiện mới nhưng giữ nguyên cách tổ chức cũ, hiệu quả chuyển đổi khó đạt như kỳ vọng.
Đáng chú ý, phương tiện điện còn có thể trở thành “nút dữ liệu di động”, ghi nhận hành trình, thời gian hoạt động, khối lượng thu gom, mức tiêu thụ năng lượng, tình trạng kỹ thuật và phản ánh từ hiện trường. Khi dữ liệu được kết nối, đơn vị vận hành có thể tối ưu tuyến, điều chỉnh tần suất thu gom; cơ quan quản lý có thêm căn cứ đánh giá chất lượng dịch vụ và hiệu quả đầu tư.
Nhưng để phương tiện thực sự đi vào đời sống đô thị, câu hỏi không còn là “có nên dùng xe điện hay không”, mà là dùng loại nào, ở đâu, theo tiêu chuẩn nào, ai chịu trách nhiệm và cơ chế nào cho phép thử nghiệm trước khi nhân rộng.
Đóng góp về chính sách hạ tầng cho bộ khung chuyển động xanh, PGS.TS Lưu Đức Hải, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Đô thị và Phát triển Hạ tầng khẳng định: tiêu chuẩn kỹ thuật, môi trường, vận hành, an toàn, chuyển đổi số và phát triển công nghiệp phải được tính toán đồng thời.
Theo đó, trạm sạc không thể được tính sau khi mua xe. Quy hoạch cần xác định từ trước vị trí depot, trạm sạc, điểm đổi pin nếu cần thiết, khu bảo dưỡng, điểm chuyển tải và trạm trung chuyển, đồng thời tính đến yêu cầu phòng cháy, chữa cháy, an toàn pin và bán kính hoạt động. Hạ tầng vệ sinh môi trường cũng cần được kết nối với hạ tầng năng lượng và dữ liệu của đô thị.
Một vấn đề khác có tính quyết định là chi phí. Chuyển đổi xanh sẽ khó bền vững nếu chỉ tính giá mua phương tiện. Chi phí điện, pin, bảo dưỡng, hạ tầng sạc, bảo hiểm, phần mềm quản lý, đào tạo nhân lực và xử lý pin cuối vòng đời đều phải được đưa vào bài toán.
Hiệu quả cũng cần được đo bằng các chỉ số cụ thể như chi phí/km, chi phí/tấn rác, năng suất thu gom, mức tiêu hao năng lượng, tỷ lệ hoàn thành tuyến, số sự cố, mức giảm phát thải và phản ánh của người dân. Từ đó mới có thể tính đúng, tính đủ định mức kinh tế - kỹ thuật và đơn giá dịch vụ vệ sinh môi trường.
“Nếu không giải quyết bài toán này, việc thay xe có thể tạo ra nghịch lý: phương tiện ít phát thải hơn nhưng chi phí cao hơn hoặc năng lực thu gom thấp hơn do hạ tầng chưa đáp ứng”, ông Hải nói.
