Bài 1: Chông chênh giữa dòng Cổ Chiên
Nửa thế kỷ bám trụ giữa dòng Cổ Chiên, những nông dân miệt vườn đã lặn ngụp đắp từng cục đất để gầy dựng vườn cây trái trù phú. Thế nhưng, dòng chảy biến đổi nghiệt ngã đang dần xóa sạch tất cả. Nhà sập, đất lở, cơ nghiệp cả đời bị ‘hà bá’ nuốt chửng chỉ sau một đêm, bỏ lại những phận người chông chênh, lay lắt dưới túp chòi che tạm ngay trên mảnh đất cha ông.
Đêm kinh hoàng
Giữa tháng 8/2026, có mặt tại cồn Thanh Long (ấp Phước Lỳ Nhì, xã Quới Thiện, tỉnh Vĩnh Long), đập vào mắt chúng tôi là cảnh những hàm ếch khoét sâu, ngoạm đứng vào bờ đê cồn. Chỉ về phía căn nhà cửa, tường rào bị xé toạc, nền móng sụt lún chênh vênh gần bờ sông, ông Đặng Văn Hữu (61 tuổi) vẫn chưa hết bàng hoàng khi nhớ lại thời khắc dòng nước lũ tràn vào nhà do bờ đê bị sạt lở cách đây hơn nửa năm.
Lúc đó là 12 giờ khuya một ngày cuối tháng 12/2025, màn đêm yên ả của cồn Thanh Long bị phá vỡ bởi âm thanh của dòng nước lũ do vỡ đê tràn vào. “Đang ngủ trong nhà, tôi nghe tiếng nước tràn vô ồ ồ, liền thoát chạy khỏi nhà và ra bờ bao kiểm tra, chứng kiến bờ bao xói lở, nước cuồn cuộn chảy vào cuốn nát luôn căn nhà”, ông Hữu nhớ lại.
Dòng nước xiết từ sông Cổ Chiên đổ thẳng vào căn nhà xây cấp 4 chỉ cách bờ bao vài mét của ông Hữu, nước cuốn phăng tường rào, cửa trước, lật tung cả nền gạch, đổ sập mái trước nhà. Hầu như toàn bộ vật dụng trong nhà bị cuốn đi hoặc hư hỏng, hệ thống năng lượng mặt trời cũng bị cuốn trôi.
Ở trên cồn 40 năm nay, ông Hữu chắt bóp tiền hoa màu thu được để cất căn nhà kiên cố này được khoảng 20 năm nay. Trước căn nhà cũng nằm sâu trong lõi cồn, cách bờ sông 40-50m, sau nhiều năm cồn sạt lở, nay căn nhà đã ra gần mép nước. Mái ấm trị giá gần trăm triệu đồng bằng mồ hôi nước mắt, gắn bó bao năm, nay để hoang sau 1 trận lụt.
Bất lực nhìn cơ nghiệp trôi theo dòng nước, ông Hữu đành dựng tạm chòi sát thân đê vừa để ở vừa trông coi, chăm sóc khu vườn trên cồn. Vườn bưởi da xanh rộng hơn 0,7 ha, trước đây mỗi năm mang lại cho gia đình ông Hữu doanh thu 500-600 triệu đồng, giờ ngập úng, chết thưa dần, buộc ông phải chặt bỏ để trồng lại.
Cách nhà ông Hữu hơn 100m, có căn nhà hoang đã xuống cấp, bên trong trống huơ trống hoắc vì không có người ở. Theo người dân trên cồn, căn nhà này của ông Võ Văn Trỉ. Ông Trỉ mất cách đây khoảng 10 năm, thọ 99 tuổi, là một trong những người đầu tiên ra sinh sống trên cồn Thanh Long. Do sạt lở ngày càng nghiêm trọng nên người thân của ông đã chuyển vào đất liền sống, không dám ở lại cồn vì sợ nguy hiểm.
Nước mắt rơi trên bãi bồi
Đi sâu vào bên trong cồn Thanh Long, nhìn cảnh mất đất hiện hữu trên từng khuôn mặt buồn bã của người dân nơi đây. Bà Lê Thị Đông (58 tuổi) hiện cũng sống lay lắt trong một túp chòi che tạm bợ. Căn nhà tường kiên cố trị giá gần trăm triệu đồng của vợ chồng bà đã bị cuốn xuống sông, phần vương vấn còn lại cùng vỡ nát, căn nhà là tài sản lớn nhất, cũng là thành quả chắt góp từ mấy chục năm làm vườn của gia đình bà Đông.
Sống ở mảnh đất này gần 30 năm, bà Đông nghẹn ngào nhớ về người cha quá cố, người từng được dân gọi là “Ông ba Cồn”. Hơn nửa thế kỷ trước, cồn Thanh Long chỉ là một bãi bùn bồi lấp, lấp xấp nước. Cha bà cùng một số trai làng cùng lứa đã bằng đôi bàn tay trần khai hoang, lập ấp trên cồn. “Ông già tôi cặm cụi đắp cái cồn này bằng hai bàn tay không. Cứ canh nước cạn là nhảy xuống đắp bùn bao đất lại, nước lớn thì nhảy lên bờ. Đắp cả chục công đất mà toàn bằng tay. Vậy mà giờ lở tiêu tùng hết trơn”, bà Đông rơm rớm nước mắt.
Nói xong, bà Đông chỉ tay về phía mé sông, kể tiếp: “Hồi đó bãi bồi còn xa căn nhà hơn trăm mét, người dân lội bộ ra bắt cá tôm sống qua ngày. Vườn tược sau này cũng trù phú lên với bưởi và một số loại cây ăn trái. Nhưng rồi sạt lở ập đến, đê vỡ ngập úng khiến cây trái suy kiệt”.
Vợ chồng bà Đông nhận được 40 triệu đồng tiền hỗ trợ từ nhà nước, nhưng cũng chẳng biết làm gì khi căn nhà đổ sập. Sau đó, bà cất chòi ở tạm trên bờ đê để chăm nom khu vườn chỉ còn rộng khoảng 6 công đất đang trồng bưởi. “Đất cứ bể hoài cất nhà vô đâu bây giờ?”, bà Đông than thở.
Cùng trên cồn, nhẩm tính lại thiệt hại, ông Trần Thanh Tuấn (63 tuổi, sống trên cồn Thanh Long hơn 50 năm) cho biết, từ khi sạt lở nghiêm trọng đến nay, gia đình mất hơn 3 công đất sản xuất. Vườn bưởi da xanh rộng 6 công ông Tuấn từng thu về hơn hàng trăm triệu đồng/năm, nay cành lá héo hon, thu nhập giảm hẳn.
Chỉ tay về phía dòng sông, ông Tuấn cho biết, tình trạng sạt lở tại cồn Thanh Long bắt đầu diễn biến phức tạp từ năm 2018, từ lở theo mùa sang sạt lở quanh năm. Theo ông Tuấn, việc xuất hiện mỏ cát phía thượng nguồn đã làm thay đổi dòng chảy, dòng nước đâm thẳng vào bờ cồn khiến chân cồn bị bào mòn không thương tiếc. Nghiêm trọng hơn, hoạt động khai thác cát dưới đuôi cồn cũng diễn ra rầm rộ.
“Ngày đêm ghe, sà lan hút cát ầm ầm. Một ngày cả chục chiếc sà lan lớn rút cát đem đi, riết rồi cát đâu mà bồi lại đáy sông, bắt buộc đất cồn phải lún sụt, rút từ trên cồn để bù vào đáy sông thôi”, ông Tuấn bức xúc.
Để cứu cồn Thanh Long, Nhà nước đã nhiều lần đổ tiền vào làm đê bao kiên cố, nhưng rồi đê xây lên lại bị ‘hà bá’ nuốt trôi. Tuyến đê thứ tư vừa cất được khoảng 6 tháng, nay lại tiếp tục rạn nứt, lở dần.
Chỉ những ngày đầu tháng 8, một đoạn bờ cách nhà ông Trần Thanh Tuấn chừng 200m đã sụt 50m xuống sông, ngay tại vị trí ông đứng gần đầu cồn, những vết nứt chân chim đang tiếp tục cảnh báo sẽ có những mảng đất sụp sắp tới.
Trước đây, cồn Thanh Long rộng khoảng 50ha với gần 40 hộ, khoảng 120 nhân khẩu sinh sống. Từ năm 2016 đến nay, cồn liên tục bị sạt lở, diện tích ngày càng teo tóp, hiện chỉ còn khoảng 30ha. Hiện có 36 hộ còn đất canh tác trên cồn, trong đó 6 hộ với hơn 20 người trực tiếp sinh sống, sản xuất. Trước tình trạng sạt lở cồn Thanh Long, địa phương đang nghiên cứu phương án đưa các hộ dân trên cồn vào bờ để đảm bảo an toàn.
