Tại các phiên thảo luận về dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá ở Kỳ họp thứ Hai, Quốc hội khóa XVI, nhiều đại biểu đề nghị xem xét việc duy trì quy định bãi bỏ giấy phép phân phối, bán buôn, bán lẻ dưới góc độ đồng bộ pháp luật, thay vì chỉ cân nhắc số lượng thủ tục được cắt giảm.
Trong khi Chính phủ đang triển khai các biện pháp đơn giản hóa giấy phép kinh doanh, vấn đề đặt ra là luật sửa đổi cần lựa chọn công cụ quản lý phù hợp và tránh khiến nghĩa vụ của thương nhân thay đổi đột ngột.
Bãi bỏ giấy phép ở khâu lưu thông để đồng bộ chính sách
Đại biểu Đoàn Thị Thanh Mai đồng tình với quan điểm của Chính phủ trong việc tiếp tục quy định chặt chẽ các hoạt động kinh doanh thuốc lá đối với các tổ chức, cá nhân mua bán, chế biến, nhập khẩu nguyên liệu thuốc lá, sản xuất, mua bán, nhập khẩu thuốc lá. Tuy nhiên đại biểu cho rằng nếu quy định cứng trong luật sẽ tạo rào cản, gia tăng thủ tục hành chính, chi phí tuân thủ, gây khó khăn cho hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp. Đại biểu đề nghị cân nhắc bãi bỏ giấy phép đối với hoạt động phân phối, bán buôn, bán lẻ sản phẩm thuốc lá và chuyển sang quản lý thông qua các điều kiện kinh doanh, tăng cường kiểm tra, giám sát, hậu kiểm, nhằm tạo môi trường kinh doanh thuận lợi, minh bạch cho doanh nghiệp.
Lý giải cho đề xuất trên, đại biểu cho rằng, pháp luật về đầu tư đã cho phép áp dụng nhiều hình thức quản lý đối với ngành nghề đầu tư kinh doanh có điều kiện, không nhất thiết phải bằng giấy phép. Mặt khác, giấy phép phân phối bán buôn, bán lẻ sản phẩm thuốc lá không phải là công cụ trực tiếp và duy nhất để hạn chế khả năng tiếp cận và giảm nhu cầu sử dụng thuốc lá của xã hội. Mục tiêu này phải được thực hiện bằng nhiều giải pháp đồng bộ, trong đó tập trung vào kiểm soát nguồn cung từ khâu sản xuất, nhập khẩu, chính sách thuế, kiểm soát địa bàn, đối tượng mua và hành vi bán hàng.
Đại biểu cũng cho rằng cần tăng cường ứng dụng công nghệ và nâng cao hiệu quả hậu kiểm, đồng thời phân định rõ trách nhiệm của chính quyền địa phương, các lực lượng chức năng trong công tác kiểm tra, xử lý những hành vi nhập thuốc lá giả, bán thuốc lá cho người chưa đủ 18 tuổi và bán tại các địa điểm bị cấm.
Những kiến nghị này phân biệt việc quản lý chặt chẽ ngành nghề kinh doanh có điều kiện với yêu cầu phải sử dụng giấy phép riêng cho từng khâu lưu thông.
Quản lý thực chất việc tuân thủ pháp luật
Đại biểu Phạm Ngọc Lâm (Đoàn ĐBQH tỉnh Gia Lai) cho rằng thay vì tập trung vào thủ tục cấp phép ở khâu lưu thông, cần tăng cường kiểm tra, giám sát việc chấp hành các quy định về kinh doanh thuốc lá, đặc biệt tại các điểm bán trực tiếp đến người tiêu dùng. Đây là những biện pháp cần được ưu tiên để bảo đảm mục tiêu phòng, chống tác hại của thuốc lá.
Việc tiếp tục duy trì giấy phép phân phối, bán buôn, bán lẻ sản phẩm thuốc lá sẽ làm gia tăng gánh nặng thủ tục hành chính, chi phí tuân thủ cho doanh nghiệp, hộ kinh doanh và cơ quan quản lý Nhà nước. Việc bãi bỏ yêu cầu cấp giấy phép đối với các hoạt động này cũng phù hợp với chủ trương cải cách, cắt giảm thủ tục hành chính, điều kiện đầu tư kinh doanh tại Nghị quyết số 19/2026/NQ-CP và Nghị quyết số 66.18/2026/NQ-CP của Chính phủ; đồng thời tạo điều kiện chuyển nguồn lực từ giải quyết thủ tục hành chính sang tăng cường kiểm tra, giám sát và xử lý vi phạm.
Theo đại biểu, việc kiểm soát hệ thống phân phối trong giai đoạn hiện nay cần gắn với đổi mới phương thức quản lý, tăng cường ứng dụng công nghệ và nâng cao hiệu quả hậu kiểm. Theo đó, thương nhân kinh doanh thuốc lá vẫn phải đáp ứng đầy đủ các điều kiện kinh doanh, thực hiện quyền và nghĩa vụ theo quy định của pháp luật. Việc cung cấp thông tin về địa điểm kinh doanh cần được thực hiện theo phương thức đơn giản, điện tử, tận dụng dữ liệu đăng ký kinh doanh hiện có, tránh phát sinh thêm thủ tục hành chính.
Cơ quan quản lý Nhà nước tăng cường khai thác, kết nối dữ liệu đăng ký kinh doanh, hóa đơn điện tử và thông tin truy xuất nguồn gốc hàng hóa để theo dõi, giám sát hoạt động kinh doanh. Chuyển từ quản lý chủ yếu bằng giấy phép sang quản lý thực chất việc tuân thủ pháp luật trong quá trình kinh doanh, vừa tạo thuận lợi cho doanh nghiệp, vừa bảo đảm yêu cầu phòng, chống tác hại của thuốc lá.
Theo đó, luật sửa đổi cần xác định rõ những nghĩa vụ kinh doanh phải duy trì và cách thức giám sát sau khi thủ tục cấp phép được điều chỉnh, tránh phát sinh lại những thủ tục đã được đơn giản hóa.
Thay giấy phép bằng thông báo điểm bán
Nêu quan điểm về giấy phép đối với hoạt động kinh doanh thuốc lá, đại biểu Lê Hoàng Anh - Đoàn ĐBQH tỉnh Gia Lai cho biết hồ sơ của dự án Luật cho thấy từ 01/7/2026 đến 28/02/2027, Nghị quyết 66.18/2026/NQ-CP của Chính phủ cho phép không thực hiện giấy phép mua bán, giấy phép bán thuốc lá; Bộ Công Thương đề xuất thay giấy phép bằng thông báo điểm bán.
Từ 01/3/2027, Luật hiện hành áp dụng trở lại, hàng trăm nghìn điểm bán đang hoạt động sẽ đột nhiên “thiếu giấy phép”.
Ở góc độ thị trường, đại biểu Phan Thị Mỹ Dung (Đoàn ĐBQH tỉnh Tây Ninh) lưu ý việc thu hẹp quá mức nguồn cung hợp pháp không mặc nhiên làm mất đi nhu cầu sử dụng thuốc lá, mà có thể khiến một phần nhu cầu chuyển sang nguồn cung bất hợp pháp. Đại biểu đề nghị coi trọng tính minh bạch, khả năng truy xuất nguồn gốc và nghĩa vụ thuế khi hoàn thiện chính sách quản lý.
Từ những ý kiến trên, vấn đề không chỉ là giữ hay bỏ giấy phép kinh doanh thuốc lá, mà là bảo đảm quy định mới thống nhất với các chính sách cải cách đã ban hành, có công cụ giám sát hiệu quả và thời hạn chuyển tiếp rõ ràng, qua đó vừa ổn định hoạt động kinh doanh hợp pháp, vừa phục vụ mục tiêu phòng, chống tác hại của thuốc lá.
Bà Phan Minh Thủy, Trưởng phòng Tư vấn chính sách và pháp luật, Ban Pháp chế, Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI):
Đảm bảo tính liên tục và khả năng dự báo của pháp luật
Việc tính toán bãi bỏ hay duy trì giấy phép con ở khâu lưu thông thuốc lá có liên quan đến tính liên tục, dự báo của pháp luật. Theo đó, các nghị quyết tạm ngưng yêu cầu giấy phép mua bán thuốc lá (như Nghị quyết số 66.18/2026/NQ-CP) sẽ hết hiệu lực vào ngày 28/02/2027. Nếu luật sửa đổi không có điều khoản quy định đồng bộ, hàng trăm nghìn điểm bán đang hoạt động hợp pháp sẽ có nguy cơ rơi vào trạng thái lúng túng về pháp lý
Bãi bỏ giấy phép ở khâu lưu thông chỉ phát huy hiệu quả khi đi kèm những công cụ quản lý thay thế đủ mạnh. Để vừa bảo đảm mục tiêu bảo vệ sức khỏe cộng đồng, vừa thống nhất với chủ trương cải cách thủ tục hành chính, quá trình hoàn thiện dự thảo Luật cần tập trung vào một số nội dung sau:
- Thể chế hóa chủ trương không yêu cầu giấy phép riêng ở khâu phân phối, bán buôn, bán lẻ trong dự thảo Luật; thay vào đó quy định rõ điều kiện kinh doanh, các hành vi bị cấm và nghĩa vụ tuân thủ bắt buộc của thương nhân.
- Thay thế đầy đủ các chức năng của giấy phép. Trong đó, chức năng định danh được thay thế bằng cơ chế thông báo điểm bán trực tuyến, miễn phí, liên thông cơ sở dữ liệu đăng ký kinh doanh, thuế, hóa đơn điện tử và tem điện tử. Song song đó, chức năng răn đe được thay thế bằng hình thức xử phạt bổ sung đình chỉ hoặc cấm kinh doanh sản phẩm thuốc lá có thời hạn đối với cơ sở tái phạm hoặc vi phạm nghiêm trọng (bán cho người dưới 18 tuổi, kinh doanh hàng lậu, hàng giả…).
- Chuyển nguồn lực từ khâu xét duyệt hồ sơ cấp phép sang tăng cường thanh tra, kiểm tra thực tế; dùng dữ liệu liên thông để lựa chọn đối tượng kiểm tra có trọng tâm, trọng điểm; áp dụng phương pháp mua thử để đánh giá mức độ tuân thủ quy định cấm bán cho người dưới 18 tuổi; định kỳ công khai kết quả xử lý vi phạm.
- Đẩy mạnh chuyển đổi số và kết nối cơ sở dữ liệu quốc gia về đăng ký kinh doanh, thuế, hóa đơn điện tử nhằm giám sát chuỗi cung ứng thay cho phương thức quản lý thủ công nặng nề. Việc đăng ký điểm bán hoặc khai báo thông tin kinh doanh (nếu cần) nên được thực hiện 100% qua môi trường điện tử, đơn giản và miễn phí. Cơ quan quản lý dựa trên dữ liệu liên thông để định danh chủ thể và tiến hành phân tích nguy cơ phục vụ công tác hậu kiểm có trọng tâm, trọng điểm.
- Tăng cường công tác chống thuốc lá lậu, hàng giả. Thuốc lá lậu không chịu thuế, không có cảnh báo sức khỏe, không được kiểm soát chất lượng và có giá rẻ, nên vừa gây thất thu ngân sách, vừa làm giảm hiệu quả các biện pháp giảm cầu, nhất là đối với giới trẻ. Vì vậy, chống thuốc lá lậu là một cấu phần của chính sách phòng, chống tác hại thuốc lá, không chỉ là nhiệm vụ chống buôn lậu đơn thuần. Từ đó, cần tăng cường lực lượng cho Bộ đội Biên phòng, Hải quan, Công an và Quản lý thị trường trên các tuyến, địa bàn trọng điểm; kiểm soát chặt chẽ các kênh phân phối, không chỉ tại các cửa hàng trên toàn quốc mà còn trên môi trường mạng, dùng tem điện tử và hóa đơn điện tử để nhận diện sản phẩm không rõ nguồn gốc.