Người chi chút với cổ thành

Người chi chút với cổ thành
TP - Tại Viện Khảo cổ học có lưu giữ chiếc chuông voi nặng cả chục ký. Quân Đại Việt khi xung trận thường cột chuông vào cổ voi để âm thanh của chuông kích thích cổ súy voi lẫn quân sĩ. Chuông được lập hồ sơ cẩn thận. Tỷ như xuất xứ nguồn gốc, nơi tìm thấy chuông... Trong đó có mục ghi người từng sở hữu chuông đã đem hiến tặng Viện Khảo cổ học...

> Lời giải cho một bí ẩn

Ông Phạm Văn Chấy bên phiến đá oan khiên. Ảnh: Xuân Ba
Ông Phạm Văn Chấy bên phiến đá oan khiên. Ảnh: Xuân Ba.

Cũng đã lâu, tôi mới gặp lại ông, người hiến tặng chuông. Gọi gặp lại bởi những năm tám, chín mươi của thế kỷ trước, ông là Phó Chủ tịch huyện Vĩnh Lộc đến 3 khóa liền. Làng ông ngay sát Thành Hồ, làng Mỹ Xuyên, xã Vĩnh Yên, cách cái công trường khai thác đá xây Thành Hồ vừa phát lộ mỗi cánh đồng hẹp.

Vị quan huyện độc đáo

Hoàn cảnh hay cú hích để ông quyết định hiến bộ chuông quý mà thời điểm đầu 90 cánh buôn đồ cổ nài ông với cái giá 50 triệu đồng? Dịp ấy, các GS Trần Quốc Vượng và Phan Huy Lê dẫn một số nhà khoa học nhà nghiên cứu trẻ về điền dã ở Thành Hồ.

Khi đó ông đương là Phó Chủ tịch huyện phụ trách văn xã. GS Vượng, GS Lê và học trò cùng các cộng sự lấy làm lạ bởi suốt thời gian tháp tùng đoàn công tác, cái anh quan huyện người manh mảnh này ngoài chuyện thông thạo gần như làu làu địa hình địa vật khu vực Thành Hồ, còn có những phát biểu kiến giải táo bạo, độc đáo.

Có nhiều sự kiện và hiện vật khi ấy sót lại ở Thành Hồ, ông Phó chủ tịch này nhận xét như một thứ định đề vỡ vạc cho một hướng nghiên cứu. Tỷ như con đường vận chuyển đá vào xây Thành Hồ.

Bây giờ người ta chỉ mang máng rằng có một cái tên địa danh Chuyền đá nào đó... Ông nói vùng này thổ nhưỡng từ xa xưa đã là đất lầy thụt.

Thời nhà Hồ chắc lầy nữa. Để vận chuyển các khối đá phiến đá về công trình, dứt khoát phải có một hoặc mấy con đường. Mặt đường tối thiểu phải là 5m, lát bằng các phiến đá phẳng dài từ 1m đến 1,5m, dày 2 đến 3 phân.

Trước khi lát đá, nền đường phải được dầm nện kỹ. Khi vận chuyển, người xưa xếp trên mặt đường một băng chuyền các con lăn làm bằng gỗ tốt ( lim, trắc, gụ) xen các hòn bi đá cứng.

Chiều dài các con lăn phải từ mét rưỡi đến 2 mét. Đường kính con lăn phải từ 2 đến 3 phân. Bằng cớ là bây giờ dân làng Tây Giai bên Thành Hồ thi thoảng vẫn đào được các con lăn chìm sâu trong lòng đất...

Người ta tò mò gạn tiếp ông rằng quy trình lăn đá của người xưa sẽ như thế nào?

Ông rành rẽ rằng cứ khoảng một con lăn ngắn lại xếp một con lăn dài. Hai đầu các con lăn được đóng cọ ghìm chắc, giữa các con lăn xếp chèn các viên bi đá.

Đường kính viên bi tương đương các con lăn để khi đẩy đá các con lăn không bị chẹt nhau mà chỉ xoay tròn tại chỗ khiến các phiến đá được kéo và đẩy trên bề mặt các con lăn và bi đá hệt như một hệ thống băng chuyền!

Hình như đến bây giờ cũng chưa có ý kiến khác về hệ thống cung cách chuyền đá ở Thành Hồ?

 Ông nói vui cả đời mình làm phó, nay là phó thường dân. Nghỉ hưu nhưng ông vẫn dành những khoảng thời gian bận bịu với Thành Hồ!.

Ông từng cự cãi rất hăng với một vị trong đoàn điền dã rằng bề cao thành nhà Hồ không nhất loạt đồng đều với độ cao của 4 cổng thành mà chỉ được đắp xen lẫn với đá dăm cát sỏi bám theo độ cao 5 lớp đá của thành Hồ theo lối trực sinh (sinh - lão - bệnh tử - sinh).

Mãi sau này khi khắc phục một đoạn tường thành sụt, cứ tưởng chỉ đơn thuần xếp lại những phiến đá cho ngay ngắn hóa ra bên thi công phải mất đến nửa năm trời moi ra hơn 600m3 đá dăm cùng cát sỏi độn giữa những phiến đá. Hóa ra ông có lý!

Khi đó ông cũng không ngần ngại dứt khoát rằng đá xây thành phải lấy ở khu vực quanh thành thì mới kịp tiến độ như chính sử đã ghi và phù hợp với cung cách vận chuyển đá như ông vừa nêu! Nhưng tiếc thay khi ấy và sau này người ta đã bỏ qua không chú mục vào rặng núi đá An Tôn, nơi bây giờ phát lộ ra công trường khai thác đá cổ.

Ông cũng ráo riết quan điểm rằng Thành Hồ không thể xây ba tháng như chính sử mà phải là 3 năm.

Ngoài 3 năm ra có thể phải 6 năm cho Thành Hồ vừa xây vừa ở! Ông đưa ra những dẫn chứng mới nghe qua không phải là không có lý? Nhưng lý gì thì lý, hiện nay chưa có công trình nghiên cứu nào hay thư tịch cổ nào bác được cái câu đóng đinh trong chính sử Đại Việt là Thành Hồ việc ba tháng thì xong! Liệu chính sử có lầm lẫn?

... Bữa cơm chia tay Đoàn điền dã, GS Trần Quốc Vượng vui vẻ mời ông ngồi giữa mình và GS Phan Huy Lê. GS Vượng nói vui rằng trước nay “chưa có ai dám ngồi giữa tôi với GS Lê đâu nhé”! Giữa những tiếng cười vui, GS Vượng nghiêm trang phát biểu rằng giá như quan chức xứ mình có nhiều người như ông thì ngành cổ sử nước nhà sẽ nhẹ gánh đi nhiều lắm! Trong bữa cơm ấy ông cũng bộc bạch câu chuyện cái chuông voi.

Số là cậu bé chăn trâu xã ông không biết đào xới chi đó ở khu vực Đồng Ải của xã đã vớ được rồi đem bán cho ông. Việc loang xa. Đám buôn đồ cổ cứ bám riết.

Nhưng ông dứt khoát không nhượng lại. GS Vượng chăm chú nghe và gợi ý ông nên bán cho Viện Khảo cổ. Nhưng ông không bán mà quyết định hiến tặng.

Vấn vít với Thành Hồ

... Nhân nhắc lại chuyện chuông voi, bữa gặp lại mới đây, ông kể cho nghe một chuyện mà nghĩ lại cứ sơn sởn. Cái chuông voi ấy dứt khoát phải rơi rụng trên cánh đồng làng ông từ thời Hồ.

Địa danh Hang Tượng trong dẫy núi đá An Tôn chắc thuở ấy lèn chặt những voi chiến của Hồ Quý Ly. Voi được sử dụng để xây dựng thành. Kéo những khối đá phiến đá hàng chục tấn trên băng chuyền phải là voi.

Cũng tại khu Hang Tượng này dân đinh già trẻ lớn bé một xóm nhỏ gần Hang Tượng đã bị tàn sát gần hết. Duyên do là một thớt voi trong hang bỗng dưng biến mất! Người ta tìm thấy xương và da voi.

Thớt voi ấy đã bị trộm giết thịt. Kỷ luật việc binh nghiêm nhặt cộng với tiến độ xây dựng gấp gáp Thành Hồ đã khiến dân lành mắc oan.

Tôi chưa kịp ngó qua cuốn sách Thành Nhà Hồ và những câu chuyện xây thành đắp lũy của ông do NXB Thanh Hóa ấn hành, tái bản đến lần thứ 3 mà ông mới tặng vì còn đương mải nghe chuyện ông.

Chuyện cái năm ông Nguyễn Dy Niên, khi ấy là thứ trưởng Bộ Ngoại giao kiêm Chủ tịch ủy ban UNESCO Việt Nam về Thành Hồ quan sát kỹ 4 bức trường thành.

Thấy đoạn sát Đông Cung Tây Cung bên hồ Dục Thúy bị sạt lở nặng, Thứ trưởng đã trình UNESCO xin 20 ngàn USD để khắc phục. Khi ấy ông là Phó ban trực tiếp chỉ đạo công trình chống sạt lở.

Không biết cơn cớ gì, bữa ấy trong bộn bề ngổn ngang của công trường, thốt nhiên ông chăm chắm đến phiến đá xây thành bị vùi không biết từ khi nào dưới mặt ruộng cách đoạn tường thành mấy chục mét! Cơn cớ gì khiến phiến đá kia lại lẻ loi làm vậy? Ông hối thúc mấy công nhân cẩu phiến đã ấy lên. Khối đá từ từ rời vị trí.

Cậu công nhân cẩu suýt buông tay điều khiển bởi bỗng hiện ra một bộ hài cốt xương hẵng còn trắng ngà (người ta nói cốt tốt) ngay bên dưới phiến đá.

Bộ cốt này nằm đây đã bao đời rồi? Rất có thể một buổi chiều muộn xây thành hơn 600 năm trước, phiến đá khổng lồ này sắp được kích lên mặt thành bỗng tuột đòn, đứt dây vuột vù xuống đám ruộng này làm bẹp dí tức khắc một người phu, một anh lính? Ông cho mua tiểu sành, vàng hương cho mai táng cẩn thận.

Xử lý thế nào với phiến đá này? Anh em thợ bàn nhau hay là để nguyên, lấp đất lại tại vị trí cũ nhưng ông quyết định cẩu lên đặt vào một vị trí của tường thành. Bữa nọ tôi có bấm kiểu hình ông bên phiến đá oan khiên ấy.

Tôi ngạc nhiên khi ông đưa ra con số dân Đại Việt thời điểm xây Thành Hồ khoảng gần 4 triệu người! Gần như một phần ba cả tráng đinh (dân) lẫn quân đội được huy động để hoàn thành những khối lượng công việc nội chỉ trong mấy năm mà thời hiện đại này nghe còn phải sởn da gà.

Không phải chỉ có đại công trường xây Thành Hồ đâu nhé! Thời điểm ấy còn đồng thời xây Đàn tế Nam Giao ở Đốn Sơn cách thành hơn cây số.

Công trường xây đàn cũng đã ngốn bao nhân lực vật lực. Vẫn chưa hết. Bây giờ ít ai nói đến Ly Cung Nhà Hồ cách Thành Hồ đây mười lăm cây số xuôi mạn Nam. Công trình ấy nên gọi là một vệ tinh của Thành Hồ được lắm.

Hồ Quý Ly xây Ly Cung có lẽ chỉ trước Thành Hồ 1 - 2 năm chi đó. Ly Cung chính là Tháp Bảo Thanh đồ sộ hoành tráng (những chân cột tảng tương ứng với những cột lim tày ôm còn sót lại) với ý đồ dời đô.

Nhưng có lẽ nhận ra cái thế hãm địa của Ly Cung nên Hồ Quý Ly dời lên Thành Hồ?

Tôi nhìn ông đương thở dài mà ngó ra nắng, chao ôi, thời điểm ấy biết bao nhân tài vật lực của Đại Việt đã được huy động? Bao kíp thợ ngõa, thợ mộc tài khéo nhất nước Nam đã được điều đến các công trình của Hồ Quý Ly?

Bao nhiêu chuyện lạ mà chưa thấy ông đưa vô sách? Có lẽ phải những lần tái bản hoặc cuốn mới? Chẳng phải ngẫu nhiên sau 3 khóa làm Phó chủ tịch huyện, ông được điều về Phó trưởng Ban Quản lý các khu di tích Lịch sử Lam Kinh.

Niềm hiếu cổ thành kính và sự sốt mến với công tích của tiền nhân, sự say mê ham học ham đọc là những thứ thường trực âm ỉ và cũng dễ phát lộ ở ông.

Ông nói vui cả đời mình làm phó, nay là phó thường dân. Nghỉ hưu nhưng ông vẫn dành những khoảng thời gian bận bịu với Thành Hồ!

Tên ông nhiều người dễ nhớ. Chỉ gặp mỗi lần là thuộc bởi cái tên dung dị như hoa quả quê nhà. Quả, người Xứ Thanh gọi là chấy. Ông là Phạm Văn Chấy!

Cùng chuyên mục

Khi sứ giả hoang dã trở về: Anh 'lâm tặc' thương nàng mũi hếch…

Khi sứ giả hoang dã trở về: Anh 'lâm tặc' thương nàng mũi hếch…

TPO - Một ngày đẹp trời, nhà bảo tồn Chu Xuân Cảnh (quản lý dự án bảo tồn voọc mũi hếch, thuộc Tổ chức Bảo tồn Động thực vật Quốc tế - FFI) rủ tôi đi chụp ảnh 'những cô nàng ăn hoa nghiến thơm' trên đỉnh núi Khau Ca, thuộc VQG Du Già - Cao nguyên đá Đồng Văn, tỉnh Tuyên Quang. Lái xe gần chục tiếng đồng hồ từ Hà Nội, đi bộ thêm 4 tiếng vượt rừng, núi đá, lội qua nhiều con suối nước lạnh nữa mới tới được khu nhà sàn nhỏ của đội bảo vệ voọc mũi hếch thuộc xã Tùng Bá.

Khi 'sứ giả hoang dã' trở về - Bài 2: Bí mật của đội 'ngự lâm quân' bảo vệ 'nữ hoàng'

Khi 'sứ giả hoang dã' trở về - Bài 2: Bí mật của đội 'ngự lâm quân' bảo vệ 'nữ hoàng'

TPO - Tại sao rừng già thâm u bất tận lại vắng bóng thú hoang, còn góc núi nhô ra biển (bán đảo Sơn Trà, Đà Nẵng), vây quanh bởi hải cảng và đô thị sầm uất, lại giữ được đàn voọc ngũ sắc đông nhất trên thế giới? Bí quyết nằm ở sự quyết liệt, tính bài bản của những 'vệ sỹ' bảo vệ 'nữ hoàng' linh trưởng.

Bãi sậy sông Đầm là mái nhà yên bình của nhiều loài chim, trong đó có cả cò nhạn Ảnh: Đ.T

Về nơi đàn cò ở lại

TP - Có một nơi mà bao năm qua đàn cò hàng ngàn con chọn làm nhà, sáng chiều sải cánh tự do kiếm ăn, tối về ngủ bên rặng dừa mà chẳng mảy may lo bị bẫy bắt. Nơi ấy là bãi sậy sông Đầm (thuộc phường Bàn Thạch, thành phố Đà Nẵng).

Tượng đài Nguyễn Tất Thành – Chủ tịch Hồ Chí Minh tại Trường Quốc học Huế Ảnh: QH Huế

130 năm trường Quốc học Huế: Ngôi trường của tuấn kiệt, anh thư

TP - Trong nhiều lần trò chuyện với thạc sĩ Sử học Nguyễn Đình Dũng, người từng dạy môn lịch sử ở Đại học Huế và cũng từng công tác tại Bảo tàng Hồ Chí Minh TP Huế, thường nghe anh nói rằng: “Trường Quốc học Huế là ngôi trường vĩ đại, là chiếc nôi đào tạo lớp lớp hiền tài đóng góp rất lớn cho lịch sử đất nước. Họ đích thực là những tuấn kiệt, anh thư. Trong đó có vai trò đặc biệt quan trọng của người học sinh Nguyễn Sinh Côn, sau này là Chủ tịch Hồ Chí Minh vĩ đại”.

Rắn độc và rừng hoang đã 'bỏ bùa' họ như thế đó

Rắn độc và rừng hoang đã 'bỏ bùa' họ như thế đó

TPO - Suốt nhiều năm, thỉnh thoảng tôi vẫn được những vị khách phương xa, trong đó có cả khách Âu - Mỹ, nhờ dẫn đến những khu nhà hàng đặc sản thịt rắn như Lệ Mật để “thử món lạ”. Có những nhà báo châu Âu quyết tâm trải nghiệm đến cùng, giá cả chẳng thành vấn đề, cứ như thể đã đặt chân đến Hà Nội mà chưa nếm thịt rắn thì chuyến đi vẫn còn thiếu một điều gì đó. Vậy mà, khi tận mắt thấy quả tim rắn vẫn còn đập trong chiếc cốc thủy tinh, bên cạnh là thứ tiết đỏ au được khuấy bằng một cọng sả trắng nõn, không ít người bỗng chốc đổi ý. Họ lịch sự xin phép được dừng lại ở mức “chiêm ngưỡng”, nhường phần “thưởng thức” cho những người can đảm hơn.

Ông Nguyễn Hồng Quang tỉ mỉ, chăm chút từng sản phẩm mới

Khắc khoải về làng gốm cổ Hương Canh

TP - Từng có gần 400 hộ làm nghề, gốm Hương Canh (xã Bình Nguyên, tỉnh Phú Thọ) nay chỉ còn 4 hộ bền bỉ giữ lửa cho nghề gốm cổ. Được tạo nên từ nguồn đất trầm tích đặc biệt của địa phương, dòng gốm sành không men nổi tiếng bởi độ bền chắc và sắc màu trầm mộc mạc đang đối mặt với những khó khăn về đầu ra và nguy cơ thiếu người kế nghiệp.

Anh Lưu Quang Hà bên sản phẩm bê tông nghệ thuật của Công ty

'Chúa chổm' xứ Tuyên đúc nên cơ nghiệp

TP - Lưu Quang Hà vừa rời giảng đường đại học, bước chân khởi nghiệp liền bị quỵt tiền, phải vay nặng lãi để sống. Ở nhà, bố mắc ung thư phổi, gia đình khánh kiệt, khiến anh Hà nhiều đêm bật khóc. Nhưng rồi, anh đứng dậy, gây dựng công ty chuyên làm sản phẩm bê tông nghệ thuật – ngành nghề mà anh được học, doanh thu tiền tỷ, tạo việc làm cho gần 20 lao động. Anh còn là Bí thư Chi đoàn ở tổ dân phố.

Công an cơ sở tuyên truyền, vận động người dân xóa bỏ hủ tục nghi kỵ “cầm đồ thuốc độc” Ảnh: NN

'Bóng ma đồ độc' ám ảnh vùng cao Quảng Ngãi

TP - Ở một số bản làng miền núi Quảng Ngãi, hủ tục nghi kỵ “cầm đồ thuốc độc” vẫn âm ỉ tồn tại, len vào những mâu thuẫn đời thường, những cơn bệnh chưa được lý giải bằng khoa học. Từ một lời phán của thầy cúng, hàng xóm có thể thành kẻ thù, người vô tội bị cô lập, đánh đập, thậm chí mất mạng.

Cán bộ Trạm Y tế xã Buôn Đôn đi bộ đến từng hộ dân tại buôn Đrăng Phốk để tiêm vắc xin cho trẻ

'Cõng' vắc xin tìm trẻ giữa đại ngàn

TP - Không để người dân vất vả đưa con đến trạm y tế, vào ngày 16 hằng tháng, cán bộ y tế xã vùng xa tỉnh Đắk Lắk vượt hơn 20km đường rừng đều đặn mang vắc xin vào tận buôn. Chuyến đi của họ đã mang thêm một lớp bảo vệ đến với những đứa trẻ nơi vùng lõi rừng, từng ngày rút ngắn giữa dịch vụ y tế và người dân.

Giếng cổ được người dân tự hào giới thiệu với khách đến thăm đảo

Bí ẩn giếng cổ ở xã đảo Đà Nẵng

TP - Giữa vùng biển đảo quanh năm nắng gió, nơi từng giọt nước ngọt quý hơn vàng, hai giếng cổ dưới chân núi Bàn Than ở Tam Hải vẫn trong veo, mát lành qua hàng trăm năm.

Cựu chiến binh Nguyễn Duy Kháng và cô giáo HươngẢnh: Lê Văn Chương

Những người lính ở lại núi Dàng-Bài cuối: Trái tim cô giáo trẻ dành trọn tiếng "tít te"

TP - Tháng 2/1970, bên dòng sông Vệ (Hành Thịnh, Quảng Ngãi), những chiếc HU-1A còn gọi là tàu rọ liên tục quần đảo, gầm rít trên bầu trời. Giữa khói lửa chiến tranh, trái tim một cô giáo trẻ lại bị cuốn vào âm thanh “tít te” không ngừng của một cậu lính thông tin quê Thái Bình. “Cái này bí mật, không thể giải thích” – chàng lính Nguyễn Duy Kháng mỉm cười nói với cô giáo Nguyễn Thị Thanh Hương về công việc của mình.