Báo cáo Xu hướng Việc làm và Xã hội Thế giới 2026 do Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) công bố đầu năm nay cho thấy, mặc dù tỉ lệ thất nghiệp toàn cầu được dự báo giữ ở mức ổn định 4,9% (tương đương 186 triệu người), chất lượng việc làm và khả năng tiếp cận việc làm thỏa đáng vẫn là thách thức lớn, đặc biệt đối với thanh niên.
Theo ILO, thanh niên tiếp tục là nhóm chịu ảnh hưởng nặng nề trên thị trường lao động. Tỉ lệ thất nghiệp trong nhóm này dự báo tăng lên 12,4% vào năm 2025. Khoảng 260 triệu người trẻ tuổi trên thế giới hiện không có việc làm, không đi học hoặc không được đào tạo (nhóm NEET). Tại các quốc gia thu nhập thấp, tỉ lệ này lên tới 27,9% - mức đáng báo động.
Một trong những yếu tố khiến triển vọng việc làm của thanh niên trở nên mong manh là sự phát triển nhanh chóng của công nghệ, đặc biệt là trí tuệ nhân tạo (AI) và tự động hóa. "Mặc dù tác động đầy đủ của AI đến việc làm thanh niên vẫn chưa rõ ràng, nhưng quy mô tiềm tàng của những ảnh hưởng này cần được theo dõi sát sao"- báo cáo nêu rõ.
ILO cảnh báo, AI có thể làm gia tăng bất bình đẳng trong tiếp cận việc làm, nhất là đối với thanh niên ở các nước thu nhập cao có trình độ học vấn nhưng đang tìm kiếm cơ hội đầu tiên trong các vị trí đòi hỏi kỹ năng cao - lĩnh vực mà công nghệ đang thay đổi nhanh chóng. Ở chiều ngược lại, thanh niên tại các nước thu nhập thấp phải vật lộn với thiếu hụt kỹ năng, đào tạo và cơ hội làm việc chính thức.
"Tăng trưởng kinh tế không thể che lấp thực tế rằng hàng trăm triệu lao động, đặc biệt là người trẻ, đang bị gạt ra bên lề bởi nghèo đói và việc làm phi chính thức"- Tổng Giám đốc ILO Gilbert F. Houngbo phát biểu.
Áp lực gia tăng từ khu vực phi chính thức và biến động thương mại
Hiện gần 300 triệu người lao động sống dưới ngưỡng nghèo cùng cực, với thu nhập dưới 3 USD mỗi ngày. Khu vực phi chính thức - nơi thiếu vắng an sinh xã hội và các quyền lao động cơ bản - tiếp tục mở rộng, dự kiến đạt 2,1 tỉ người vào năm 2026.
Bên cạnh công nghệ, những biến động trong thương mại toàn cầu cũng tạo ra rủi ro cho thị trường lao động. Tình trạng thiếu rõ ràng về chính sách, gián đoạn chuỗi cung ứng và lạm phát tiền lương tại nhiều khu vực như Đông Nam Á và châu Âu làm gia tăng tính bất định cho lực lượng lao động trẻ.
Dù vậy, ILO cho rằng thương mại vẫn có thể trở thành động lực quan trọng nếu đi kèm với chính sách hợp lý. Các ngành liên quan đến xuất khẩu thường mang lại mức lương cao hơn và cơ hội việc làm tốt hơn, đặc biệt cho phụ nữ và thanh niên.
Rủi ro mất cơ hội dân số vàng
Sự chậm trễ trong tạo việc làm năng suất tại các quốc gia thu nhập thấp đang khiến họ có nguy cơ bỏ lỡ "lợi tức dân số" - giai đoạn vàng khi tỉ lệ người trong độ tuổi lao động cao nhất. Tăng trưởng việc làm năm 2026 tại các nước này được dự báo ở mức 3,1%, song chất lượng việc làm còn hạn chế do năng suất lao động thấp.
Khoảng cách phát triển ngày càng nới rộng giữa các khu vực là một trở ngại lớn cho mục tiêu phát triển bền vững và giảm nghèo. "Nếu không tạo đủ việc làm thỏa đáng, sự bất ổn xã hội và bất bình đẳng có thể gia tăng"- ILO cảnh báo.
Cần phối hợp chính sách để ứng phó
Để đối phó với các thách thức trên, báo cáo khuyến nghị chính phủ và các bên liên quan cần đẩy mạnh đầu tư vào giáo dục, đào tạo kỹ năng và cơ sở hạ tầng nhằm nâng cao năng suất lao động. Đồng thời, cần thu hẹp khoảng cách giới và thúc đẩy sự tham gia của thanh niên thông qua các chính sách sử dụng công nghệ một cách có trách nhiệm.
"Chỉ khi các chính phủ, người sử dụng lao động và người lao động cùng nhau hành động, chúng ta mới có thể khai thác công nghệ để tạo ra việc làm chất lượng, đặc biệt cho phụ nữ và thanh niên"- ông Houngbo nhấn mạnh.