Kết quả của phiên tòa không chỉ quyết định liệu bà Duterte có thể tranh cử tổng thống hay không, mà còn là phép thử đối với niềm tin của người dân vào các thể chế và nền chính trị Philippines. Giới phân tích cho rằng yếu tố then chốt là liệu dư luận có coi phán quyết là đáng tin cậy hay bị chi phối bởi động cơ chính trị.
“Nếu phiên tòa bị nhìn nhận là mang động cơ chính trị hoặc thiếu tính thuyết phục, dư luận sẽ tiếp tục nghi ngờ bất kể kết quả ra sao”, ông Ederson Tapia, giáo sư quản trị công tại Đại học Makati, nhận định.
Chưa rõ phiên tòa sẽ kéo dài bao lâu, bởi tiến độ phụ thuộc vào những tranh luận về thủ tục, số lượng nhân chứng và quá trình trình bày chứng cứ. Phiên tòa luận tội Chánh án Tòa án Tối cao Philippines năm 2012 kéo dài 4 tháng.
Để kết tội, cần ít nhất 16 trong tổng số 24 thượng nghị sĩ bỏ phiếu tán thành.
Các cuộc thăm dò dư luận cho thấy bà Duterte là một trong những ứng viên sáng giá cho cuộc bầu cử tổng thống năm 2028. Tuy nhiên, nếu bị kết tội, tham vọng tranh cử của bà có thể chấm dứt.
“Nếu công chúng cho rằng quá trình xét xử diễn ra công bằng, việc được tuyên trắng án có thể giúp củng cố vị thế chính trị của bà”, ông Tapia nói.
Đây là lần đầu tiên một phó tổng thống Philippines đối mặt với phiên toà luận tội. Bà Duterte bị cáo buộc sử dụng ngân sách công sai mục đích, sở hữu khối tài sản không giải trình được nguồn gốc và đe dọa tính mạng của Tổng thống Ferdinand Marcos Jr., Đệ nhất phu nhân và một cựu Chủ tịch Hạ viện.
Bà Duterte - con gái của cựu Tổng thống Rodrigo Duterte, phủ nhận mọi cáo buộc và khẳng định việc luận tội mang động cơ chính trị.
“Đó là điều có thể dự đoán được. Chúng tôi sẽ để các chứng cứ tự lên tiếng”, Hạ nghị sĩ Robert “Ace” Barbers, người phát ngôn của cơ quan công tố, nói về lập luận của bà Duterte.
Bà Jean Encinas-Franco, giáo sư khoa học chính trị tại Đại học Philippines, cho rằng cả bên công tố lẫn bên bào chữa đều phải có cơ hội trình bày đầy đủ lập luận để bảo đảm niềm tin của công chúng.
Bà dẫn lại vụ luận tội cựu Tổng thống Joseph Estrada, khi Thượng viện bỏ phiếu không công bố một chứng cứ quan trọng, làm dấy lên làn sóng phẫn nộ trong dư luận, khiến phiên tòa bị đình chỉ và châm ngòi cho các cuộc biểu tình quy mô lớn dẫn đến việc ông Estrada bị phế truất vào tháng 1/2001.
“Bên công tố và bên bào chữa thực sự phải có đủ thời gian và cơ hội trình bày quan điểm… để công chúng không cho rằng phiên tòa thiên vị bất kỳ bên nào”, bà Encinas-Franco nói.
Ông Michael Poa - luật sư của bà Duterte, cho biết nhóm bào chữa đã sẵn sàng chứng minh các cáo buộc là “không có cơ sở”.
Rạn nứt giữa hai gia tộc chính trị quyền lực nhất Philippines
Tổng thống Ferdinand Marcos Jr. và bà Sara Duterte xuất thân từ hai gia tộc chính trị quyền lực nhất Philippines. Họ từng liên danh tranh cử trong cuộc bầu cử năm 2022.
Tuy nhiên, liên minh này sau đó tan rã và chuyển thành cuộc đối đầu ngày càng gay gắt, đặc biệt sau khi cựu Tổng thống Rodrigo Duterte bị bắt và chuyển tới Tòa án Hình sự quốc tế (ICC) tại Hà Lan vào tháng 3 năm ngoái để chờ xét xử.
Sự chia rẽ đã lan sang Thượng viện.
Tháng 5 vừa qua, đúng thời điểm Thượng viện chuẩn bị tiếp nhận hồ sơ luận tội từ Hạ viện, Thượng nghị sĩ Ronald “Bato” dela Rosa - đồng minh của bà Duterte, bất ngờ xuất hiện tại Thượng viện sau nhiều tháng vắng bóng và bỏ lá phiếu quyết định, giúp ông Alan Peter Cayetano trở thành Chủ tịch Thượng viện.
Sau đó, hỗn loạn xảy ra trong Thượng viện vì nhiều tiếng súng nổ. Hiện chưa rõ tung tích của ông dela Rosa.
Kết quả của phiên tòa cũng có thể tác động đến việc ai sẽ trở thành ứng cử viên đại diện phe của Tổng thống Marcos trong cuộc bầu cử năm 2028, vì ông Marcos không được phép tranh cử nhiệm kỳ 2 theo quy định của Hiến pháp Philippines.
