“Không biết ngày anh hy sinh…”
Đầu tháng 8, chúng tôi tìm về căn nhà nhỏ dưới chân tháp Poklong Garai, phường Đô Vinh, tỉnh Khánh Hòa. Căn nhà nép mình bên chân đồi Trầu, giữa những xóm dân cư bình dị và không gian làng quê yên ả.
Chúng tôi gặp ông Nguyễn Văn Sơn, người em trai cùng cha khác mẹ của liệt sĩ Nguyễn Thanh lúc ông vừa xách túi gạo từ ngoài đường trở về.
“Các chú tìm ai, có việc gì không?”. Sau khi nghe chúng tôi giới thiệu là phóng viên, muốn tìm hiểu về cuộc đời và gia đình của “chú bé Lượm” trong bài thơ của nhà thơ Tố Hữu, ông Sơn vui vẻ mời vào nhà.
Căn nhà không rộng, trên tường có nhiều ảnh chân dung đen trắng. Ông rót trà mời khách rồi ngồi xuống kể chuyện về người anh mà gia đình đã chờ đợi gần 80 năm.
Ông Sơn cho biết, ông là em trai cùng cha khác mẹ với liệt sĩ Nguyễn Thanh. Những ký ức về người anh không còn nhiều. Chiến tranh đã đi qua quá lâu, những người biết chuyện cũng lần lượt khuất bóng.
Ông bước đến bàn thờ, nhẹ nhàng cầm tấm di ảnh của người anh xuống. Ông đưa tấm ảnh về phía chúng tôi, nhìn một lúc rồi hỏi: “Chú thấy giống không?”. Chúng tôi nhìn vào tấm ảnh. Ông Sơn lại nhìn người anh trong ảnh, rồi như không kìm được cảm xúc, ông bật khóc. Căn phòng nhỏ im phăng phắc.
Tôi và một cán bộ Phòng Văn hóa phường Đô Vinh đứng lặng. Không ai nói gì. Không ai muốn phá vỡ khoảng yên tĩnh đang bao trùm căn nhà. Có lẽ, với ông Sơn, tấm ảnh ấy không chỉ là di ảnh của một người đã khuất. Đó là người anh đã ra đi khi tuổi đời còn rất trẻ. Là người mà gia đình đã mất gần cả một đời để chờ đợi. Và cũng là “chú bé Lượm” trong thơ Tố Hữu.
Ông Sơn cầm khăn lau thật kỹ tấm di ảnh. Từng động tác chậm rãi. Ông lau từng góc khung ảnh, cẩn thận như sợ làm tổn thương một điều gì đó đã được gìn giữ qua gần tám thập kỷ. Lau xong, ông đặt tấm di ảnh trở lại vị trí cũ trên bàn thờ. Bên cạnh di ảnh là Bằng Tổ quốc ghi công. Phía bức tường đối diện treo Huy chương Kháng chiến hạng Nhì của mẹ ông.
Tôi nhìn bàn tay ông Sơn lúc ấy. Một đôi bàn tay của người nông dân, chai sần, nhưng khi chạm vào tấm di ảnh lại nhẹ đến lạ. Gần 80 năm đã trôi qua, người anh không trở về. Nhưng người em vẫn ở đây, ngày ngày hương khói, giữ gìn tấm ảnh, giấy tờ và những câu chuyện ít ỏi còn lại về anh.
Ông Sơn kể, hai người cậu ruột của ông Sơn cũng là liệt sĩ. Ba người thân nằm lại chiến trường. Ba cái tên được gia đình đặt cạnh nhau trong ký ức và những nén nhang. “Vợ chồng tôi vẫn ngày ngày hương khói cho những người đã khuất”, ông Sơn nói.
Có lẽ với ông, đó là việc phải làm. Nhưng nhìn cách ông lau tấm di ảnh, chúng tôi hiểu rằng, đó còn là cách ông giữ người anh của mình ở lại.
“Bao năm nay, vợ chồng tôi vẫn hương khói cho anh Lượm và hai người cậu. Không biết anh hy sinh chính xác ngày nào nên tôi lấy ngày 15/4 làm ngày giỗ. Đến ngày 27/7 thì làm giỗ chung cho cả ba người”, ông Sơn chậm rãi kể.
Câu chuyện của ông khiến chúng tôi nghẹn lòng. Bởi với một người em, ngày giỗ của anh đáng lẽ phải được ghi nhớ bằng một ngày tháng cụ thể. Nhưng với gia đình ông Sơn, đó lại là một ngày được chọn từ những thông tin ít ỏi còn sót lại sau chiến tranh.
“Chỉ mong Đảng, Nhà nước và ngành chức năng sớm tìm được hài cốt của anh tôi để anh được trở về, đoàn tụ với gia đình”, ông Sơn nói.
Ông dừng lại, ánh mắt tuổi xế chiều hướng về di ảnh trên bàn thờ. Chúng tôi không hỏi thêm, bởi có những nỗi đau không cần phải nói thành lời.
Niềm vui đến sau những giọt nước mắt
Liệt sĩ Nguyễn Thanh, tên thường gọi Nguyễn Văn Lượm, sinh ngày 21/12/1932. Theo những tài liệu gia đình còn lưu giữ, ông hy sinh ngày 15/4/1947, khi mới 14 tuổi. Nguyễn Thanh là con của cụ Nguyễn Tuất, người từng công tác trong ngành Bưu điện tại nhiều tỉnh Nam Trung Bộ.
Nhiều năm qua, UBND phường Đô Vinh vẫn thực hiện đầy đủ các chế độ, chính sách đối với gia đình. Tuy nhiên, sau gần 80 năm kể từ ngày người anh hy sinh, điều gia đình mong mỏi nhất vẫn là tìm được hài cốt, đưa anh trở về với quê nhà.
Năm 1943, cụ Tuất chuyển vào Nha Trang làm việc và đưa gia đình theo. Khoảng năm 1945-1946, Nguyễn Thanh tham gia hoạt động cách mạng, làm nhiệm vụ liên lạc. Từ đó, gia đình gần như không còn tin tức về ông.
“Cha mẹ chờ đợi. Người thân cũng chờ đợi. Suốt những năm chiến tranh, gia đình chỉ biết ông đi theo cách mạng rồi bặt tin. Không ai biết ông còn sống hay đã hy sinh ở đâu…”, ông Sơn rưng rưng kể.
Nói đến đó, giọng ông nghẹn lại. Những giọt nước mắt chậm rãi lăn trên gương mặt người em trai. Ông đưa tay lau vội, nhưng rồi lại cúi xuống, không thể giấu được nỗi đau đã nằm sâu trong ký ức suốt gần 80 năm.
Ông Sơn kể tiếp, sau ngày đất nước thống nhất, người thân trong gia đình mới mang Bằng Tổ quốc ghi công về nhà. Trên đó ghi rõ: Liệt sĩ Nguyễn Văn Lượm - Đội viên du kích; Nguyên quán: xã Quảng Ninh, huyện Quảng Điền, tỉnh Thừa Thiên; đã hy sinh trong cuộc chiến chống thực dân Pháp. Từ những giấy tờ này, gia đình mới biết người anh đã đi xa.
Nhưng phải rất lâu sau, gia đình mới biết thêm một điều đặc biệt: người anh mà họ ngày ngày hương khói chính là nguyên mẫu của “chú bé Lượm” trong bài thơ nổi tiếng của Tố Hữu. “Lúc biết anh mình chính là Lượm trong bài thơ của nhà thơ Tố Hữu, cả nhà thương anh đến chảy nước mắt”, ông Sơn nói.
Lượm đã bất tử
Trong hồi ký Nhớ lại một thời, nhà thơ Tố Hữu từng xác nhận nguyên mẫu nhân vật Lượm là người cháu họ của mình. Qua những vần thơ, cậu bé hiện lên với dáng vẻ nhỏ nhắn, hồn nhiên, tinh nghịch nhưng gan dạ giữa những năm tháng chiến tranh:
“Chú bé loắt choắt/Cái xắc xinh xinh/Cái chân thoăn thoắt/Cái đầu nghênh nghênh,/Ca-lô đội lệch,/Mồm huýt sáo vang,/Như con chim chích,/Nhảy trên đường vàng...”
Một cậu bé đội chiếc ca lô lệch, huýt sáo như chim chích, mang chiếc xắc nhỏ đi qua những ngày chiến tranh khốc liệt. Đi rồi không trở lại. Gần 80 năm sau, câu hỏi của nhà thơ Tố Hữu vẫn vang lên trong ký ức: “Lượm ơi, còn không?”.
Không. Lượm đã không trở về. Chỉ có cái tên Nguyễn Thanh - Nguyễn Văn Lượm trở về từ những trang giấy cũ, từ ký ức của người thân và những câu thơ đã sống qua bao thế hệ. “Anh tôi không còn nữa… nhưng nhắc đến anh, tôi vẫn thấy anh như còn ở đâu đây”, ông Sơn nghẹn giọng.
Trong căn nhà ông Sơn cùng vợ đang sinh sống, hiện vẫn gìn giữ những tài liệu cũ liên quan đến người liệt sĩ. Có “tờ khai” ngày 12/4/1977 của cụ Nguyễn Tuất, cha ruột của Liệt sĩ Nguyễn Thanh cùng những giấy tờ được gia đình lưu giữ qua nhiều năm.
Đặc biệt hơn là giấy căn cước song ngữ Pháp - Việt năm 1943 của Nguyễn Thanh. Trên đó có dòng chữ “Qui Nhơn”,tên gọi cũ của Quy Nhơn.
Những tờ giấy đã cũ, những dòng chữ đã nhòe theo thời gian, nhưng với gia đình ông Sơn, là những di vật quý giá về người anh đã đi xa gần tám thập kỷ. Ông Sơn bảo, nhà thơ Tố Hữu là bác họ của gia đình. Nhiều người trong gia đình ông đã đi theo cách mạng.
Lãnh đạo UBND phường Đô Vinh cho biết, địa phương đã phối hợp rà soát thân nhân liệt sĩ Nguyễn Thanh (Nguyễn Văn Lượm) lấy mẫu ADN phục vụ tìm kiếm, xác định hài cốt liệt sĩ. Tuy nhiên, những người em còn sống đều là em cùng cha khác mẹ, trong khi để có độ chính xác ưu tiên lấy mẫu thân nhân theo dòng mẹ. Hiện Công an phường Đô Vinh đã báo cáo Công an tỉnh Khánh Hòa, xin ý kiến Bộ Công an về việc mở rộng đối tượng lấy mẫu ADN, tạo thêm cơ sở phục vụ tìm kiếm hài cốt liệt sĩ Lượm.
“Gia đình đã chờ quá lâu. Gần 80 năm kể từ ngày người anh ra đi. Gần 50 năm kể từ ngày gia đình biết anh đã hy sinh. Nhưng đến hôm nay, gia đình vẫn chưa thể đón anh về nhà”, ông Sơn nói.
Giờ đây, ông Sơn sống giản dị cùng vợ và các con. Vợ ông mở quán nước nhỏ bên hông nhà. Những lúc không phụ vợ, ông lại chăm lo bàn thờ, hương khói cho người thân. Một cuộc sống bình dị đến mức tưởng như chẳng có gì đặc biệt. Nhưng phía sau sự bình dị ấy là một câu chuyện kéo dài gần một thế kỷ: Mong anh trở về.
