Hiệu trưởng Trường Nguyễn Siêu: ‘Tâm lý học là liều vắc - xin trước sóng gió số’

Thưa bà, năm nay Trường Nguyễn Siêu tròn 35 năm thành lập, trong đó có 12 năm triển khai Chương trình Song ngữ Quốc tế Cambridge. Vì sao nhà trường đưa môn Tâm lý học, môn vốn xa lạ với phổ thông Việt Nam vào chương trình giảng dạy từ nhiều năm nay?

Rào cản lớn nhất không phải chương trình, mà là định kiến: nhiều người nghĩ tâm lý học mơ hồ, hoặc chỉ cần đến khi đứa trẻ “có vấn đề”.

Chúng tôi đưa môn này vào dạy học vì đó là khoa học nền tảng giúp học sinh hoàn thiện nhân cách, không thuần túy để đi thi. Điều tôi tự hào nhất là thấy học sinh biết dùng kiến thức ấy giải tỏa áp lực, biết thấu cảm và giúp đỡ bạn bè khi khủng hoảng.

Điều thú vị là khi học vì giá trị, kết quả thi tự đến: kỳ thi Cambridge tháng 6 vừa qua, Tâm lý học dẫn đầu toàn trường ở bậc AS với 80% bài thi đạt điểm a – mức cao nhất – vượt cả các môn thế mạnh như Toán, Khoa học, và tăng đều qua ba kỳ: 61%, 72% rồi 80%.

Chủ đề Diễn đàn Điều em muốn nói năm nay là “Vắc - xin số cho em”. Môn học này liên hệ với khái niệm đó ra sao?

“Vắc - xin số” là kỹ năng số, đạo đức số, và quan trọng nhất là “bộ lọc tâm lý” trước độc hại trên mạng. Môn Tâm lý học dạy về hành vi xã hội, giúp các con hiểu cơ chế áp lực đám đông, thao túng tâm lý.

Đứa trẻ không có bộ lọc rất dễ bị cuốn vào bạo lực mạng, dẫn dắt bởi xu hướng tiêu cực. Đó là loại vắc - xin tự thân, tạo sức đề kháng từ bên trong.

Học sinh bắt đầu tự hỏi, cái này có ích gì cho mình?

Được biết, ở Trường Nguyễn Siêu còn áp dụng triết lý High Performance Learning – HPL (Học tập siêu hiệu quả) của Anh quốc. Sự kết hợp HPL với Tâm lý học đã thay đổi hành vi số của các em ra sao?

Khảo sát nội bộ cho thấy sau khi áp dụng HPL, thời gian dùng thiết bị cho giải trí không lành mạnh giảm 18%, tương tác học thuật trên mạng tăng 25%.

Khi giáo viên lồng ghép hệ giá trị, thái độ, phẩm chất (VAAs) và kỹ năng tư duy bậc cao (ACPs) của khung HPL vào từng bài giảng, học sinh dần hình thành “bộ lọc đạo đức số” tự thân: các con bắt đầu tự hỏi trước khi bấm vào một nội dung “Cái này có ích gì cho mình, hay chỉ đang cuốn mình đi?”.

Đó là năng lực Siêu nhận thức (Metacognition); tỷ lệ giáo viên vận dụng thành thạo đã tăng từ 15% lên 65%, lan sang học sinh qua chính cách các con được dạy. Chúng tôi không đi theo lối cấm đoán, mà nuôi dưỡng suy nghĩ tích cực và kỷ luật tự thân, để mỗi ngày các con tự thay đổi một chút – sự thay đổi từ bên trong luôn bền vững hơn mọi mệnh lệnh từ bên ngoài.

Cách làm của trường được cho là khá mới khi còn có ứng dụng HPL Points (Điểm HPL) tự phát triển. Cơ chế ghi nhận, đánh giá ra sao, thưa bà?

Điểm HPL không thay thế điểm môn học, mà ghi nhận quá trình rèn phẩm chất như thấu cảm, linh hoạt, chăm chỉ và kỹ năng phân tích, liên kết, sáng tạo.

Giáo viên ghi nhận biểu hiện tích cực từng tiết học, cộng điểm tích lũy theo năm; học sinh theo dõi điểm, nhận huy hiệu khi đạt mốc. Cha mẹ thấy con đang rèn kỹ năng, thái độ nào chứ không chỉ điểm số.

Chúng tôi gọi đây là thời kỳ Data Talks (Dữ liệu lên tiếng): thầy cô, cha mẹ và chính các con cùng nhìn vào dữ liệu mỗi ngày để điều chỉnh hành vi, thay vì nhận xét cảm tính.

Không định nghĩa trường tốt bằng điểm số cao

Bên cạnh bảo vệ học sinh, khái niệm hạnh phúc, sức khỏe tinh thần cũng được nhắc nhiều. Bộ môn này giải quyết bài toán đó ra sao?

Chúng tôi không định nghĩa trường tốt bằng số học sinh điểm cao, mà bằng số học sinh thấy hạnh phúc, an toàn khi đến trường.

Trường có bộ phận SWO (Safeguarding and Wellbeing Office, Văn phòng Bảo vệ và Chăm sóc sức khỏe tinh thần học sinh). Trong đó, học sinh được chuyên viên tâm lý đồng hành từ phòng ngừa, sàng lọc đến tham vấn cá nhân, phối hợp cha mẹ để phát hiện sớm, hỗ trợ kịp thời.

Ở bậc A Level, học sinh học sâu Tâm lý học Sức khỏe và Lâm sàng, nhìn nhận trầm cảm, lo âu là trạng thái sức khỏe cần chia sẻ, điều trị, không kỳ thị.

Chúng ta thấy rằng, Nghị quyết 71 chuyển từ quản lý hành chính sang kiến tạo phát triển, đo sự tiến bộ bằng giá trị con người thay vì chỉ thành tích, đó chính là điều chúng tôi đang làm với HPL.

Nghị quyết 80 cũng xác định văn hóa phải thấm sâu vào mọi lĩnh vực, kể cả không gian số – đó là điều Tâm lý học đang làm ở tầng vi mô: hình thành bộ lọc đạo đức bên trong mỗi học sinh trước khi bước vào không gian mạng.

Hai nghị quyết cho tôi thêm niềm tin, nhưng cũng là trách nhiệm: khi chính sách đã mở đường, Tâm lý học đường không được dừng ở những trường có nguồn lực, mà phải thành công cụ thiết thực cho cả hệ thống.

Chương trình Cambridge, mô hình HPL và bộ phận SWO đòi hỏi nguồn lực mà phần lớn trường công lập chưa có. Nhân rộng liệu có khả thi?

Nhân rộng nguyên trạng thì không khả thi, tôi thẳng thắn nhìn nhận vậy. Điều chúng tôi muốn lan tỏa không phải hạ tầng hay đội ngũ chuyên viên riêng, mà là phương thức tư duy: từ quản trị hành chính sang quản trị giá trị gia tăng, từ dán nhãn năng lực sang khơi gợi tiềm năng.

Phần này không tốn kém, chỉ cần thay đổi cách người quản lý nhìn vào sự tiến bộ của một học sinh; hạ tầng cần lộ trình từng giai đoạn kèm chính sách hỗ trợ.

Bà có lời khuyên gì cho các trường bạn và cha mẹ học sinh, khi phổ thông Việt Nam chưa có môn Tâm lý học độc lập?

Thay đổi chương trình học cần lộ trình cấp vĩ mô, nhưng các trường hoàn toàn có thể chủ động lồng ghép khoa học hành vi vào tiết sinh hoạt, môn Giáo dục công dân hay câu lạc bộ.

Về Digital Wellbeing (sức khỏe số), Nguyễn Siêu đã nói “Không” với điện thoại tại trường, không phải cấm đoán, mà trả lại cho các con không gian học tập, vận động, kết nối trực tiếp với thầy cô, bạn bè.

Với cha mẹ, tôi mong chúng ta bớt áp lực thành tích để lắng nghe con nhiều hơn, đồng thời quản lý thiết bị và giới hạn thời gian con dùng điện thoại ở nhà. Nếu Toán, Lý, Hóa cho con kiến thức để bước ra thế giới, thì các môn khoa học xã hội – nhân văn như Tâm lý học cho con chiếc thuyền cứu hộ, để con không chìm đắm trong thế giới cảm xúc của chính mình.

Cảm ơn bà!