Bạo lực học đường từ mâu thuẫn trên mạng

Dự thảo sửa đổi Nghị định 147 năm 2024 về quản lý sử dụng Internet đưa ra các nội dung mới nhằm bảo vệ trẻ em trên môi trường mạng. Cụ thể, trẻ dưới 16 tuổi không được tự đăng ký tài khoản mạng xã hội. Việc đăng ký phải do cha mẹ hoặc người giám hộ thực hiện. Cha mẹ hoặc người giám hộ sẽ giám sát thời gian sử dụng, nội dung và thời gian sử dụng mạng xã hội của trẻ. Tài khoản của trẻ em không được tự đăng bài, bình luận, tương tác hay bày tỏ cảm xúc trên mạng xã hội. Không ít phụ huynh, nhà quản lý giáo dục ủng hộ đề xuất này và mong “sớm triển khai thực tế”.

Nghiện mạng xã hội

Chị Trần Thùy Trang ở Hà Nội nói “bất lực” vì con nghiện mạng xã hội nhiều năm nay. “Về nhà, con đóng cửa phòng chơi game, lướt mạng hay làm gì bố mẹ không thể can thiệp. Năm ngoái, khi đang học lớp 8, con vi phạm nhiều lỗi, trong đó có sử dụng điện thoại trong lớp, cùng kết quả học sa sút, gia đình được nhà trường mời lên trao đổi, bàn giải pháp”, chị Trang kể. Theo chị Trang, bố mẹ đã áp đủ biện pháp từ khuyên răn nhẹ nhàng, quát mắng, thậm chí “cho ăn đòn”, tịch thu điện thoại… nhưng không hiệu quả. Vì thế, phụ huynh này mong mỏi sớm áp dụng quy định cấm trẻ dưới 16 tuổi sử dụng mạng xã hội để không “khổ vì con”.

Theo bà Nguyễn Thị Vân Hồng, Hiệu trưởng Trường THCS Chương Dương (Hà Nội), người có gần 30 năm gắn bó với nghề giáo và công tác quản lý, việc đề xuất không cho trẻ em dưới 16 tuổi sử dụng mạng xã hội là đúng đắn. “Phần lớn các vụ việc bạo lực học đường hiện nay không còn xuất phát từ va chạm trực tiếp trong trường, mà nảy sinh trên mạng xã hội. Chỉ một bình luận, một đoạn tin nhắn, một bài đăng hay một nhóm chat cũng có thể trở thành “mồi lửa” dẫn đến xích mích, tẩy chay, xúc phạm rồi hẹn nhau giải quyết bằng bạo lực”, bà Hồng nói.

Theo nữ hiệu trưởng, ngay trong kỳ nghỉ hè, bà cũng nhận được tin nhắn của học sinh phản ánh bị bạn nói xấu trên mạng. Mạng xã hội đang tạo ra một thế giới ảo khiến nhiều học sinh bị cuốn vào vòng xoáy xem video ngắn, lướt TikTok và trò chuyện trực tuyến hàng giờ mỗi ngày. Hệ quả dễ thấy là các em thức khuya, thiếu ngủ, đến lớp trong trạng thái mệt mỏi, giảm khả năng tập trung học tập. “Nghỉ hè đáng ra là thời gian để trẻ vận động, đọc sách, tham gia hoạt động trải nghiệm thì rất nhiều em lại dành gần như cả ngày chỉ nằm "ôm" điện thoại lướt mạng. Học sinh ngại chơi thể thao, ít giao tiếp ngoài đời thực, ảnh hưởng nghiêm trọng đến cả sức khỏe thể chất lẫn tinh thần", bà nhận định.

Bà Hồng cảnh báo, khi dành quá nhiều thời gian trên mạng xã hội, trẻ có nguy cơ tiếp cận rất sớm với những nội dung độc hại như thuốc lá điện tử, chất kích thích, yêu đương sớm hay các trào lưu lệch chuẩn. Trong khi đó, khả năng tự bảo vệ và sàng lọc thông tin của học sinh THCS còn rất hạn chế. Tuy nhiên, bà cũng cho rằng, hiện nay giáo viên giao nhiều bài tập trên các nền tảng mạng xã hội. Nếu áp dụng quy định cấm trẻ dưới 16 tuổi sử dụng mạng xã hội thì chính nhà trường cũng phải thay đổi cách tổ chức dạy học. Giáo viên cần hạn chế giao bài tập thông qua các nền tảng mạng để tránh tạo lý do cho học sinh sử dụng điện thoại. Đồng thời, phụ huynh phải đóng vai trò kiểm soát việc truy cập mạng của con, thay vì để trẻ tự do sử dụng thiết bị cá nhân.

“Nếu không có biện pháp đủ mạnh ngay từ bây giờ mà tiếp tục thả nổi, những hệ lụy về sức khỏe tâm thần, hành vi và kỹ năng sống của một thế hệ trẻ sẽ còn kéo dài trong nhiều năm tới”, bà Hồng nhận định.

Đồng quan điểm, TS Lê Xuân Trung, nguyên Hiệu trưởng Trường THPT Lê Lợi (Hà Nội), Chủ tịch Hội đồng Viện Tâm lý Giáo dục và Đào tạo, ủng hộ đề xuất cấm trẻ dưới 16 tuổi sử dụng mạng xã hội. Khi làm hiệu trưởng, ông thấy gần như 100% học sinh đều sở hữu điện thoại thông minh và dành nhiều thời gian cho mạng xã hội, trò chơi trực tuyến, nhắn tin. Dù nhà trường quy định cấm sử dụng điện thoại trong giờ học, vẫn có học sinh mang theo 2-3 chiếc điện thoại: một chiếc nộp theo quy định, chiếc còn lại lén sử dụng và bị giáo viên phát hiện.

Theo ông, mạng xã hội đang trở thành nguồn cơn của nhiều mâu thuẫn học đường. Chỉ từ một lượt thích, một bình luận hay một bài đăng, học sinh có thể lời qua tiếng lại, kích động, thách thức nhau rồi hẹn gặp để “giải quyết”. “Có vụ việc thầy cô phát hiện kịp thời nên ngăn chặn được, nhưng cũng có những vụ chỉ được biết đến khi sự việc đã xảy ra”, ông nói.

TS Trung cũng chỉ ra những hệ lụy như, một số em chịu tác động từ những nội dung độc hại trên không gian mạng, dẫn đến lệch lạc về nhận thức, xói mòn các giá trị truyền thống. Nguy hiểm hơn, có trường hợp bị lôi kéo vào các hành vi vi phạm pháp luật.

Nên dạy cách sử dụng thay vì cấm

Cô Nguyễn Thị Minh Thúy, Hiệu trưởng Trường THCS – THPT Nguyễn Siêu (Hà Nội) cho rằng, trong thời đại số, cấm đoán không còn là cách tiếp cận phù hợp. Điều quan trọng hơn là cha mẹ cần đồng hành, hướng dẫn con sử dụng công nghệ một cách an toàn và có trách nhiệm, thay vì chỉ tịch thu điện thoại hay quát mắng mỗi khi con dành quá nhiều thời gian trên mạng. Thực tế, nhiều gia đình đã đặt ra quy định về việc sử dụng thiết bị số nhưng hiệu quả không cao, bởi phần lớn chỉ dừng ở những mệnh lệnh một chiều như: “cất điện thoại đi”, “làm bài tập đi”… Theo cô Thúy, cần chuyển từ tư duy kiểm soát sang giúp con hình thành năng lực tự điều chỉnh, tự quản.

Thạc sĩ Nguyễn Đình Sơn, chuyên gia tâm lý, Hội Tâm lý Giáo dục Hà Nội, khẳng định, đề xuất hiện nay là cần thiết, phù hợp xu hướng bởi thực tế một số quốc gia đã cấm trẻ em dưới 16 tuổi tham gia mạng xã hội. Thực tế cũng cho thấy, thời gian qua, trẻ tự do trở thành thành viên mạng và đối diện nguy cơ như tẩy chay, so sánh bản thân với bạn bè, hấp thụ thông tin độc hại… Tuy nhiên, trong thời đại công nghệ số, mạng xã hội không đơn thuần là nơi giải trí mà còn là môi trường, cơ hội để học sinh học cách giao tiếp, phản hồi, thu nhận thông tin. “Nếu không được tương tác, bình luận sẽ giảm rủi ro trước mắt, nhưng lâu dài, cần đặt ra câu hỏi liệu các em có bị giảm cơ hội học tập, thiếu kỹ năng thao tác, tiếp nhận thông tin hay không?”, ông Sơn nói.

Ông Sơn cho rằng, việc cấm trẻ em dưới 16 tuổi sử dụng mạng xã hội là mục tiêu tích cực, nhưng triển khai trên thực tế sẽ không đơn giản nếu thiếu các giải pháp đồng bộ. Theo ông, câu hỏi đặt ra là làm thế nào để xác thực chính xác độ tuổi người dùng, ngăn tình trạng trẻ khai man thông tin để “vượt rào”, trong khi vai trò giám sát của gia đình hiện vẫn còn nhiều khoảng trống. Thực tế, không ít phụ huynh vì áp lực công việc đã giao điện thoại, máy tính bảng cho con sử dụng như một cách trông trẻ, nhưng lại thiếu thời gian và kỹ năng để đồng hành với con trên môi trường số. “Chỉ giao trách nhiệm giám sát cho cha mẹ là chưa đủ, nếu chính phụ huynh chưa được trang bị kiến thức và công cụ hỗ trợ”, ông Sơn nói.

Theo vị chuyên gia, thay vì chỉ tập trung vào biện pháp cấm, cần hướng đến việc hạn chế hợp lý và dạy trẻ kỹ năng sử dụng mạng xã hội an toàn. Các nền tảng công nghệ cần có cơ chế xác thực độ tuổi, bộ lọc nội dung, công cụ khóa trò chơi hoặc chặn các nội dung độc hại; phụ huynh cũng cần được hướng dẫn sử dụng những công cụ này để quản lý con hiệu quả hơn.

Ông Sơn cho rằng, muốn bảo vệ trẻ em trên không gian mạng, cần xây dựng đồng thời ba trụ cột gồm: Khung pháp lý đủ mạnh, trách nhiệm của các nền tảng công nghệ và năng lực đồng hành của gia đình, nhà trường. Nếu thiếu một trong ba yếu tố này, chính sách sẽ khó đạt hiệu quả.