Nghề xưa còn lại chút này...
Tò he (còn được gọi là giống bột) là loại đồ chơi trẻ em hình thành ở các làng quê Bắc bộ từ 500 năm trước. Tò he được nặn từ bột gạo, trải qua các công đoạn thủ công như ngâm gạo, xay nhuyễn rồi lọc bột và luộc chín để tạo thành khối bột dẻo, không chua, không hỏng.
Khi bột đạt đủ độ dẻo, nghệ nhân chia bột thành từng phần nhỏ, nhuộm màu tự nhiên, sau đó trực tiếp nặn bằng tay, ghép từng chi tiết lên que tre. Mỗi động tác nặn đều dựa vào độ nhạy của bàn tay, không sử dụng khuôn mẫu hay máy móc, vì vậy mỗi con tò he là sản phẩm độc bản, mang dấu ấn cá nhân của người làm nghề.
Trước đây, tò he chủ yếu được bán rong tại các phiên chợ quê, hội làng, cổng trường học hay những dịp lễ Tết. Người mua phần lớn là trẻ em, mua để chơi rồi ăn, giá rẻ và bán theo số lượng. Người nặn tò he vừa bán vừa kể chuyện, đưa các tích xưa, nhân vật dân gian vào từng sản phẩm. Thu nhập khi ấy không cao nhưng tương đối đều theo mùa lễ hội.
Ngày nay, cùng với sự thay đổi của xã hội, đầu ra của tò he cũng mở rộng hơn. Ngoài trẻ nhỏ, khách mua còn là người lớn, các trường học, khu du lịch, khách sạn hoặc đơn vị tổ chức sự kiện văn hóa. Tò he không chỉ để chơi mà còn trở thành quà lưu niệm, sản phẩm trải nghiệm văn hóa. Nhiều nghệ nhân nhận đơn đặt hàng qua điện thoại, mạng xã hội và giao sản phẩm tận nơi. Giá bán vì thế linh hoạt hơn, phụ thuộc vào độ cầu kỳ và yêu cầu của khách hàng.
Tò he thời đại mới
Tuy nhiên trước áp lực mưu sinh và thị hiếu người tiêu dùng, người nghệ nhân buộc phải thay đổi, thích nghi để có thể tồn tại. Những câu chuyện cổ tích, dân gian không còn đủ sức níu chân trẻ nhỏ trong thời đại màn hình cảm ứng.
Không còn Hằng Nga, chú Cuội, mục đồng, chú tễu, các con giáp... mà thay vào đó là Doraemon, siêu nhân, nhân vật hoạt hình, nhân vật game - những hình ảnh quen thuộc với trẻ em hôm nay.
Người nặn tò he giờ đây không còn kể chuyện cho trẻ nghe, mà lắng nghe trẻ kể về nhân vật mình yêu thích, rồi nặn theo yêu cầu.
“Ngày xưa mình kể tích cho tụi nhỏ nghe rồi nặn. Bây giờ tụi nhỏ đưa điện thoại ra, chỉ hình, mình nặn theo”, ông Lê Minh Thạnh (phường An Khê quận Cẩm Lệ, TP. Đà Nẵng), một nghệ nhân nặn tò he hiếm hoi còn sót lại, chia sẻ. Theo ông Thạnh, sự đảo chiều ấy không chỉ là thay đổi cách làm nghề, mà là thay đổi cả bản chất truyền thống văn hóa của tò he.
Những tích xưa về Thánh Gióng, Tề Thiên, hay triết lý 12 con giáp dần vắng bóng trong thế giới tò he. Dẫu vậy, trong sâu thẳm, nhiều người làm nghề vẫn cố níu giữ phần hồn cốt xưa. Họ chấp nhận nặn Doraemon để kiếm sống, nhưng vẫn trăn trở về những câu chuyện đang dần bị lãng quên.
Ông Thạnh chia sẻ thêm: “Tôi chiều theo xu hướng của các em để giữ nghề, nhưng trong lòng vẫn muốn các em biết tò he ngày xưa là gì? Nó chứa đựng những triết lý sâu sắc như thế nào?”, nghệ nhân nói.
Nghệ nhân Lê Minh Thạnh bày tỏ thu nhập từ nghề vốn bấp bênh. Có ngày cao điểm kiếm được vài trăm nghìn đến hơn một triệu đồng, nhưng cũng có thời điểm không có đơn hàng. Dù vậy, vẫn có những người tìm đến học nghề, chủ yếu vì niềm yêu thích văn hóa dân gian và mong muốn gìn giữ nghề truyền thống, hơn là mục tiêu mưu sinh lâu dài.
Nghệ nhân mong muốn những người từng được ông truyền dạy có thể cùng nhau gìn giữ, bảo lưu các giá trị văn hóa dân gian của nghề.
Từ phương tiện truyền tải hồn cốt văn hóa dân gian ngàn đời, tò he dần trở thành sản phẩm phục vụ thị hiếu theo trend. Cuộc sống thay đổi, những sắc màu bột gạo rực rỡ, những câu chuyện, hình ảnh hiện đại thời công nghệ đang giúp nghề thủ công từ xa xưa này tồn tại, dù sao vẫn là điều đáng quý.
