Nguyên nhân của làn sóng lo ngại này bắt nguồn từ một cuộc phỏng vấn truyền hình với một câu hỏi được đặt ra khá vụng về và câu trả lời chưa rõ ràng từ phía Chính phủ Mỹ. Cuộc trao đổi đó nhanh chóng lan truyền trên mạng và bị diễn giải theo nhiều hướng khác nhau.
Cuộc phỏng vấn gây tranh cãi
Làn sóng suy đoán bắt đầu sau cuộc phỏng vấn giữa bà Karoline Leavitt, Thư ký báo chí Nhà Trắng, và nhà báo truyền hình Maria Bartiromo trên kênh Fox News.
Trong cuộc trao đổi, bà Bartiromo đặt câu hỏi rằng nhiều bà mẹ ở Mỹ đang lo lắng về khả năng quân dịch và việc con cái họ có thể bị đưa ra chiến trường. Bà cũng hỏi Nhà Trắng muốn nói gì về kế hoạch triển khai quân trên bộ trong cuộc chiến với Iran.
Bà Leavitt trả lời rằng, việc đó không nằm trong kế hoạch hiện tại, nhưng Tổng thống Donald Trump vẫn phải “giữ mọi lựa chọn trên bàn” với tư cách là tổng tư lệnh các lực lượng vũ trang.
Câu trả lời này không làm rõ liệu Thư ký báo chí Nhà Trắng đang nói về việc triển khai bộ binh hay khả năng áp dụng quân dịch, vì vậy đoạn phỏng vấn nhanh chóng lan truyền trên mạng xã hội và làm dấy lên nhiều suy đoán.
Cuộc chiến được nhắc đến trong cuộc phỏng vấn là chiến dịch quân sự “Cơn cuồng nộ” (Epic Fury), bắt đầu ngày 28/2 khi quân đội Mỹ tiến hành hàng loạt cuộc không kích vào các mục tiêu quân sự tại Iran.
Mỹ không áp dụng quân dịch hơn nửa thế kỷ
Trên thực tế, Mỹ không áp dụng chế độ quân dịch trong hơn 50 năm qua. Lần cuối cùng hệ thống gọi nhập ngũ được sử dụng rộng rãi là trong thời kỳ Chiến tranh Việt Nam.
Sau giai đoạn đó, Mỹ chuyển sang mô hình quân đội hoàn toàn tình nguyện, trong đó những người phục vụ trong quân đội tự nguyện ký hợp đồng.
Tuy nhiên, một hệ thống dự phòng vẫn tồn tại để chuẩn bị cho tình huống khẩn cấp. Đó là Hệ thống đăng ký nghĩa vụ quân sự (Selective Service System).
Theo quy định hiện hành, tất cả nam giới Mỹ từ 18 đến 25 tuổi phải đăng ký vào hệ thống này. Nếu không đăng ký, họ có thể bị phạt tiền, thậm chí đối mặt án tù và không đủ điều kiện làm việc trong một số cơ quan liên bang.
Việc đăng ký này không có nghĩa là họ sẽ bị gọi nhập ngũ ngay lập tức. Nó chỉ tạo ra một cơ sở dữ liệu để chính phủ có thể sử dụng nếu trong tương lai cần huy động quân dịch.
Nếu một đợt quân dịch được ban hành, thứ tự gọi nhập ngũ thường bắt đầu với những người 20 tuổi, sau đó đến 21, 22, 23, 24 và 25 tuổi, và cuối cùng mới đến những người 18 và 19 tuổi.
Tổng thống không thể tự quyết định quân dịch
Một trong những hiểu lầm phổ biến trên mạng xã hội là tổng thống Mỹ có thể đơn phương ra lệnh áp dụng quân dịch. Thực tế, quy trình này phức tạp hơn nhiều.
Để khôi phục quân dịch, Quốc hội Mỹ phải sửa đổi luật liên quan, cụ thể là Đạo luật Nghĩa vụ quân sự (Military Selective Service Act). Sau đó, tổng thống mới có thể ký ban hành luật.
Theo chuyên gia quốc phòng Kate Kuzminski, giám đốc nghiên cứu tại Trung tâm An ninh Mỹ mới (Center for a New American Security), việc áp dụng quân dịch thực chất là một quyết định chính trị, chứ không phải quyết định của riêng quân đội.
Bà Kuzminski nhấn mạnh rằng, ngay cả khi quân dịch hợp pháp, trong lịch sử Mỹ vẫn có nhiều người tìm cách tránh lệnh gọi nhập ngũ, đặc biệt trong thời kỳ Chiến tranh Việt Nam.
Quân đội Mỹ còn nhiều lựa chọn khác
Các chuyên gia cho rằng, trước khi nghĩ đến quân dịch, Chính phủ Mỹ vẫn còn nhiều nguồn lực quân sự khác để huy động.
Ngoài lực lượng quân đội thường trực, Mỹ còn có lực lượng dự bị, lực lượng Vệ binh Quốc gia và lực lượng dự bị sẵn sàng cá nhân - tức những quân nhân đã giải ngũ nhưng vẫn có thể được gọi trở lại nếu cần thiết.
Nếu huy động toàn bộ những lực lượng này, Mỹ có thể có gần ba triệu quân nhân phục vụ.
Trong các cuộc chiến gần đây như Chiến tranh Iraq, Chiến tranh Afghanistan, quân đội Mỹ đã sử dụng những biện pháp khác để bổ sung nhân lực, thay vì áp dụng quân dịch.
Một trong những biện pháp đó là chương trình kéo dài hợp đồng phục vụ bắt buộc, trong đó binh sĩ đang tại ngũ bị kéo dài thời hạn nghĩa vụ quân sự. Ngoài ra, nhiều quân nhân thuộc lực lượng dự bị cũng được gọi trở lại phục vụ, còn các đơn vị Vệ binh Quốc gia được triển khai chiến đấu với tần suất cao chưa từng có.
Lý do khả năng quân dịch rất thấp
Theo các chuyên gia, quyết định áp dụng quân dịch chỉ có thể xảy ra trong những tình huống cực kỳ nghiêm trọng, như khi mọi lực lượng quân sự sẵn có đã được huy động, hoặc khi lãnh thổ Mỹ bị tấn công trực tiếp.
Một ví dụ lịch sử thường được nhắc đến là đòn tấn công của Nhật Bản nhằm vào Trân Châu cảng - sự kiện khiến Mỹ bước vào Chiến tranh Thế giới lần thứ 2 và huy động toàn bộ sức mạnh quân sự quốc gia.
Ngoài ra, quân dịch là một quyết định chính trị cực kỳ nhạy cảm. Việc buộc người dân nhập ngũ thường gây phản ứng mạnh từ xã hội, vì vậy các chính trị gia thường tránh đề xuất biện pháp này, đặc biệt trong những năm có bầu cử.
Nỗi lo phản ánh sự bất ổn của cuộc chiến
Mặc dù khả năng áp dụng quân dịch rất thấp, việc chủ đề này nhanh chóng trở thành tâm điểm tranh luận cho thấy mức độ lo lắng của người dân Mỹ về diễn biến của cuộc chiến với Iran.
Chỉ trong vòng hai tuần sau khi chiến dịch quân sự bắt đầu, những câu hỏi về việc chiến sự có thể mở rộng đến đâu đã khiến nhiều người nghĩ tới những kịch bản cực đoan nhất.
Tuy vậy, với hệ thống quân đội tình nguyện hiện nay và các nguồn lực quân sự dự phòng sẵn có, khả năng Mỹ phải quay trở lại chế độ quân dịch vẫn được xem là rất xa vời.
