Thành cổ Biên Hòa (phường Trấn Biên, tỉnh Đồng Nai) được xây dựng từ thời nhà Nguyễn. Nơi đây được xem là "nơi lưu giữ ký ức lịch sử của vùng đất Biên Hòa".
Thành cổ Biên Hòa hay còn gọi Thành Cựu, Thành Kèn, Thành Xăng Đá, xưa toạ lạc tại huyện Phước Chánh, tỉnh Biên Hòa (nay là phường Trấn Biên, tỉnh Đồng Nai).Năm 2008, UBND tỉnh Đồng Nai ban hành Quyết định công nhận Thành cổ Biên Hòa là di tích lịch sử cấp tỉnh và đến năm 2013, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ban hành Quyết định công nhận Thành cổ Biên Hòa là di tích lịch sử cấp Quốc gia.Theo các tài liệu ghi lại có thể xác định Thành cổ Biên Hòa được người dân xây dựng vào đầu thời nhà Nguyễn.Đến năm 1834, vua Minh Mạng cho đắp lại bằng đất theo hình cánh cung, bốn mặt thành đều dài 70 trượng, cao 4 thước 3 tấc, dày 1 trượng, mở 4 cửa hào rộng 2 trượng sâu 6 thước, đặt tên là Thành Cựu.
Đến năm 1837, vua Minh Mạng tiếp tục cho xây dựng và mở rộng Thành Cựu bằng đá ong theo kiểu Vauban, có chu vi dài 388 trượng, cao 8 thước 5 tấc, dày 1 trượng, hào rộng 4 trượng, sâu 6 thước. Vua cho dựng 2 kỳ đài, mở 4 cửa và cầu đá qua hào làm lối ra vào (ảnh ấn tích còn sót lại từ thời nhà Nguyễn).
Thành Biên Hòa được xây dựng ngoài chức năng là một trung tâm hoạt động nhiều mặt của xã hội, còn trở thành căn cứ phòng ngự, phản công địch của quan quân nhà Nguyễn ở địa phương lúc bấy giờ (ảnh: Khu vực tường được trùng tu theo nguyên bản)Năm 1861, thực dân Pháp đánh chiếm Biên Hòa. Nhận thấy thành Biên Hòa là một căn cứ quân sự quan trọng, là bàn đạp để chiếm Biên Hòa và các tỉnh lân cận, thực dân Pháp đã tập trung binh lực hùng hậu để thôn tính tòa thành này. (Trong ảnh là khu giam giữ các nhà hoạt động cách mạng)Tháng 12/1861, liên quân Pháp - Tây Ban Nha cho đại bác từ các chiến hạm trên sông Đồng Nai đồng loạt nã đạn vào thành Biên Hòa,. Quan quân nhà Nguyễn và nghĩa quân Biên Hòa đã anh dũng đánh trả quyết liệt để giữ thành (ảnh nền nhà được làm bằng đá khối, vững chắc)Do tương quan lực lượng và vũ khí, sau ba đợt tấn công liên tiếp của kẻ địch, quân ta phải rút khỏi thành Biên Hòa để bảo toàn lực lượng (ảnh: Cầu thang được làm từ gỗ và sắt)
Sau khi chiếm thành Biên Hòa, thực dân Pháp đã bắt tay vào việc cải tạo, thu hẹp diện tích, chỉ còn lại khoảng 1/8 so với trước kia. Pháp cho xây dựng các cơ sở an ninh, quân sự bên trong và bên ngoài thành: doanh trại, nhà trường, sở an ninh quân đội, phòng giam và phòng làm việc..., bố trí các sĩ quan cao cấp, binh lính vào trấn giữ, bảo vệ, làm việc trong suốt thời gian cai trị và gọi tên là Thành Xăng Đá (Solda). Nhân dân địa phương gọi thành mới là Thành Kèn.
(Trong ảnh: thiết kế tay chắn cầu thang)
Đến giai đoạn (1954 - 1975), Thành Biên Hòa không có nhiều thay đổi về diện mạo (Trong ảnh: Giếng đào trong căn biệt thự tồn tại qua nhiều thập kỷ)Bên trong phòng tra khảo, lấy lời khai các tù chính trịKhu giam giữ tù chính trị và người dân trước năm 1975Phòng hỏi cung tù chính trị của sĩ quan PhápNhững sợi xích giam cầm tù chính trị trong thành Biên HòaMột ổ cắm điện từ thời PhápNhững cuốn sách trải qua nhiều niên đại được lưu giữ tại Thành cổ Biên HòaNhững đồ vật được lưu giữ qua nhiều thập kỷ
Bàn làm việc của sĩ quan cao cấp của thực dân Pháp
Khu vực Tây Bắc của Thành Biên Hòa là phòng Nhì, bưu chính. Tầng trệt của ngôi biệt thự được sử dụng làm nơi giam giữ, khảo tra các chiến sĩ cách mạng. Khu vực Đông Nam của thành là nơi làm việc của sở an ninh quân đội Mỹ trước 1975
Nơi làm việc của an ninh quân đội Mỹ - chính quyền Sài Gòn
Sau ngày miền Nam hoàn toàn giải phóng (năm 1975), chính quyền cách mạng địa phương tiếp quân và giao cho ngành Hậu cần Công an tỉnh quản lý, sử dụng. Năm 2008, ngành Công an bàn giao lại cho Sở Văn hoá và Du lịch tỉnh Đồng Nai quản lý di tích Thành cổ Biên Hòa (ảnh: khu di tích Quốc gia khu nhà Nhì đang có dấu hiệu xuống cấp, cần được trùng tu)Năm 2009, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch giao cho Ban Quản lý di tích tỉnh quản lý.Bà Lê Thị Ngọc Loan, Giám đốc Sở Văn hoá, Thể thao và Du lịch tỉnh Đồng Nai cho biết, liên quan Thành cổ Biên Hòa, hiện tỉnh đã thông qua phương án và kinh phí để tu bổ công trình trên, dự kiến trong thời gian tới sẽ triển khai (ảnh: trụ sở làm việc trong khuôn viên Thành cổ Biên Hoà)Bản đồ Thành cổ Biên Hoà thời nhà Nguyễn (ảnh Ban di tích - Thành cổ Biên Hoà)
Thành cổ Biên Hòa là di tích có giá trị nhiều mặt về công trình kiến trúc quân sự đặc biệt và trung tâm có vị trí chiến lược của Bộ trong chính sách trị an của nhà Nguyễn ở phía Nam Tổ quốc.
Đây cũng là một công trình thành quách duy nhất còn lại đến ngày nay ở khu vực Đông Nam Bộ. Trải qua những thăng trầm của lịch sử, Thành cổ Biên Hoà mãi là biểu tượng cao đẹp của quân và dân Biên Hòa - Đồng Nai trong suốt chiều dài lịch sử, biểu tượng về tinh thần đoàn kết một lòng, chung sức bảo vệ đất nước. Thành cổ Biên Hòa mãi là di sản vô giá của các thế hệ đi trước để lại cho thế hệ mai sau.