Điểm hẹn giáo dục - văn hóa
Phường Văn Miếu - Quốc Tử Giám có diện tích tự nhiên là 1,92 km2; quy mô dân số 105.604 người, có vị trí địa lý thuận lợi tiếp giáp các phường Cửa Nam, Hai Bà Trưng, Ô Chợ Dừa, Kim Liên, Đống Đa, Ba Đình, Bạch Mai.
Phường được hình thành trên cơ sở nhập toàn bộ diện tích tự nhiên và dân số của các phường: Khâm Thiên, Văn Chương, Thổ Quan (quận Đống Đa cũ); phần lớn diện tích tự nhiên và dân số của các phường: Văn Miếu - Quốc Tử Giám (quận Đống Đa cũ); một phần diện tích tự nhiên và dân số của các phường: Hàng Bột, Nam Đồng, Phương Liên - Trung Tự; Điện Biên (quận Ba Đình cũ); Cửa Nam (quận Hoàn Kiếm cũ); Nguyễn Du (quận Hai Bà Trưng cũ). Văn Miếu - Quốc Tử Giám cũng là tên một phường cũ của quận Đống Đa, đồng thời cũng là địa danh nổi tiếng với du khách trong và ngoài nước, được xây dựng từ năm 1070, tức năm Thần Vũ thứ hai đời Lý Thánh Tông. Ngoài chức năng thờ các bậc Tiên thánh, Tiên sư của đạo Nho, Văn Miếu - Quốc Tử Giám còn mang chức năng của một trường học quốc gia mà học trò đầu tiên là Thái tử Lý Càn Đức, con trai vua Lý Thánh Tông, lúc đó mới 5 tuổi, đến năm 1072 lên ngôi trở thành vua Lý Nhân Tông. Theo đó, tên gọi Văn Miếu - Quốc Tử Giám có truyền thống văn hóa lịch sử cách mạng, có tính đại diện của đất nước và Thủ đô.
Văn Miếu - Quốc Tử Giám thuộc khu vực nội đô lịch sử, tiếp giáp với nhiều phường, nằm trên nhiều tuyến đường giao thông kết nối khu vực trung tâm với các tuyến đường Giải Phóng, Xã Đàn, Tôn Đức Thắng, Nguyễn Thái Học. Địa bàn phường tập trung nhiều khu dân cư hình thành từ thời Pháp thuộc và sau năm 1954, mật độ dân số cao, nhiều khu tập thể cũ, mang giá trị văn hóa - lịch sử - ký ức đô thị với đặc trưng là các khu dân cư lâu đời, có nhiều tuyến phố kinh doanh dịch vụ, thương mại, nơi có nhiều cơ sở kinh doanh, nhà hàng, khách sạn.
Ngoài Văn Miếu- Quốc Tử Giám, phường còn sở hữu nhiều di tích lịch sử văn hóa - lịch sử có giá trị như: Đền Kim Liên – Tứ trấn Nam kinh thành Thăng Long được công nhận là di tích Quốc gia đặc biệt.
Các di tích lịch sử khác cũng được xếp hạng di tích lịch sử cấp Quốc gia như: Bích Câu Đạo Quán, được coi là mảnh đất của chốn bồng lai tiên cảnh, gắn liền với những câu chuyện huyền bí mang đậm tính chất của đạo giáo thần tiên; Chùa, đền, Điện Huy Văn; Y miếu Thăng Long; Chùa Bà Nành; Chùa Phổ Giác , Ngọc Hồ, Quang Minh...
Đi cùng với các cụm di tích văn hóa là các lễ hội truyền thống, tiêu biểu trên địa bàn được nhiều người biết đến như: Lễ hội thư pháp đầu xuân (phố Văn Miếu, vỉa hè Nguyễn Thái Học) kéo dài từ rằm tháng Chạp đến mùng 5 Tết âm lịch do Sở Văn hóa & Thể thao Hà Nội và Trung tâm Văn hóa tổ chức, với các hoạt động: viết chữ thư pháp, trưng bày câu đối, trải nghiệm văn hóa Tết cổ truyền; Lễ hội đình Thổ Quan tổ chức vào tháng 2 Âm lịch (ngày 11, 12/2 hằng năm) với nhiều hoạt động: Tế lễ, biểu diễn văn nghệ truyền thống, múa đao, múa kiếm mô phỏng lại trận đánh của nghĩa quân Hai Bà Trưng năm xưa, Lễ hội Đền Kim Liên.
Ứng dụng công nghệ số để nâng tầm di sản
Để bảo tồn, phát huy giá trị các cụm di tích lịch sử và kiến trúc nghệ thuật, Đảng ủy phường đã xây dựng chương trình công tác, UBND phường đã ban hành các kế hoạch tăng cường quản lý và phát huy tốt giá trị của các di tích lịch sử văn hoá. Bên cạnh đó, UBND phường đã xây dựng đề án số hóa di sản, các di tích lịch sử - văn hóa, danh lam thắng cảnh đã được công nhận; kiểm kê, lập danh mục và xây dựng kế hoạch bảo quản, tu bổ, phục hồi các di tích lịch sử - văn hóa đã xếp hạng bị xuống cấp.
Đối với các di tích lịch sử văn hóa chưa được xếp hạng, UBND phường sẽ tiến hành đánh giá, hoàn thiện hồ sơ đề nghị xếp hạng, khoanh vùng bảo vệ, tôn tạo theo các dự án thích hợp. Tiến hành nghiên cứu, xây dựng thêm không gian văn hóa, phố đi bộ Văn Miếu - Quốc Tử Giám, kết nối với không gian Hoàng Thành Thăng Long, Quảng trường Ba Đình, Hồ Tây, tạo thành không gian văn hóa di sản, văn hoá thiên nhiên, văn hoá ẩm thực đặc sắc, tiêu biểu, thúc đẩy phát triển công nghiệp văn hóa, công nghiệp sáng tạo và du lịch.
Phát triển không gian đô thị kết hợp chặt chẽ với việc sử dụng an toàn và hiệu quả không gian ngầm, bảo đảm sử dụng tiết kiệm đất, tạo cảnh quan tuyến phố, tái thiết lõi ô phố, phát triển không gian nghệ thuật cộng đồng, thúc đẩy kinh tế di sản, kinh tế đêm, bổ sung hạ tầng xã hội, hạ tầng kỹ thuật và các tiện ích công cộng phục vụ cho người dân và du khách khi đến thưởng lãm văn hóa trên địa bàn phường Văn Miếu - Quốc Tử Giám.
Thực hiện di dời các cơ sở sản xuất, bệnh viện, trụ sở một số cơ quan, đơn vị không phù hợp quy hoạch để tiến hành chuyển đổi công năng thành các không gian công cộng, không gian sáng tạo văn hóa, cơ sở văn hóa nghệ thuật phục vụ phát triển các ngành công nghiệp văn hóa trong tương lai.
Để phát huy tối đa lợi thế đang có, phường Văn Miếu - Quốc Tử Giám xác định việc bảo tồn, tu bổ và phát huy giá trị các di tích lịch sử - văn hóa không chỉ góp phần gìn giữ bản sắc văn hóa Thủ đô nói chung, phường Văn Miếu - Quốc Tử Giám nói riêng mà còn tạo nền tảng quan trọng cho phát triển du lịch, giáo dục truyền thống và nâng cao đời sống tinh thần của Nhân dân.
Với sự chỉ đạo quyết liệt của thành phố, sự phối hợp đồng bộ giữa các cấp, các ngành và sự vào cuộc của cả hệ thống chính trị, công tác bảo tồn di sản văn hóa trên địa bàn phường sẽ ngày càng đi vào chiều sâu, thực chất và hiệu quả hơn, góp phần xây dựng Thủ đô văn hiến, hiện đại, giàu bản sắc, phát huy giá trị của hệ thống di tích lịch sử - văn hóa trong công cuộc xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc, vì mục tiêu phát triển bền vững đất nước trong kỷ nguyên mới.
