Hành trình gen Z xứ dừa từ trường làng đến 'biển lớn' AI

Từ trường làng đến "biển lớn" AI

Nguyễn Song Thiên Long (SN 2005) sinh ra ở một vùng quê xứ dừa Bến Tre (nay thuộc tỉnh Vĩnh Long) với điều kiện tiếp cận công nghệ còn hạn chế. Tuổi thơ của cậu gắn nhiều với sách vở hơn là ánh sáng máy móc hiện đại. Cậu yêu thích toán học, nhất là các bài toán logic vì cảm giác được suy nghĩ có hệ thống và tìm ra lời giải cho những câu hỏi hóc búa.

Lần đầu chạm tay vào bàn phím máy tính, Thiên Long nhận ra “phép màu” khi những con số, lập luận của Toán và logic có thể được “hiện thực hóa” sống động qua công nghệ. Cậu tò mò và dành nhiều thời gian tìm hiểu hơn về máy tính hoạt động, cách dùng thuật toán giải quyết những vấn đề trong đời sống.

Ba năm THPT cậu là gương mặt nổi bật của lớp chuyên Toán trường THPT chuyên Bến Tre, rồi được tuyển thẳng vào ngành Khoa học máy tính, Trường ĐH Bách khoa, ĐHQG TPHCM.

Thiên Long cho biết, với một sinh viên ngành Khoa học máy tính và theo hướng nghiên cứu, “thế giới” của cậu là các bài toán với những vấn đề cần được mô hình hóa, những quy luật vận hành cần được hiểu rõ và những giới hạn của tri thức hiện tại cần được nhận diện.

“Dần dần, cách nhìn đó trở thành một thói quen tư duy, khi đứng trước bất kỳ vấn đề nào trong cuộc sống, tôi thường tự hỏi liệu trí tuệ nhân tạo có thể được áp dụng ra sao, bài toán nghiên cứu thực sự nằm ở đâu, và khoảng trống nào vẫn chưa được lấp đầy”, cậu nói.

Nghiên cứu không chỉ là con số, mà gắn chặt với con người và văn hóa

Nếu trí tuệ nhân tạo (AI) thường được nhắc đến với những ứng dụng hào nhoáng, Thiên Long lại chọn một lối đi riêng là xử lý ngôn ngữ tự nhiên cho các ngôn ngữ dân tộc thiểu số.

Câu chuyện bắt đầu từ cơ duyên gặp gỡ PGS.TS Quản Thành Thơ (hiện là Trưởng Khoa Khoa học và Kỹ thuật Máy tính). Ấn tượng trước lời giải cho một bài toán khó liên quan đến việc đề xuất cách sắp xếp và xử lý dữ liệu lớn của cậu sinh viên, người thầy đã mở cánh cửa đưa Thiên Long vào thế giới nghiên cứu chuyên nghiệp. Từ đó, Thiên Long tham gia vào một đề tài cấp Nhà nước đầy thách thức là "Dịch tự động từ văn bản tiếng Việt sang tiếng Ba Na" và "Tổng hợp tiếng nói Ba Na".

Không chỉ ngồi trong phòng thí nghiệm với những dòng code lạnh lùng, nam sinh đã có những chuyến đi thực tế đáng nhớ. Chàng trai miền Tây lặn lội lên vùng núi Bình Định, trực tiếp trò chuyện, thu thập dữ liệu từ bà con dân tộc. Những chuyến đi ấy giúp cậu nhận ra: "Nghiên cứu không chỉ là con số, mà gắn chặt với con người và văn hóa".

Theo Thiên Long, thách thức lớn nhất của công trình này là không chỉ hướng nghiên cứu có tính tiên phong mà còn hạn chế về nguồn dữ liệu. Việc tìm ra phương pháp phù hợp không đến từ một lần thử nghiệm, mà là kết quả của rất nhiều lần thất bại, điều chỉnh và làm lại từ đầu. Qua quá trình này, cậu học được rằng nghiên cứu không phải là tìm lời giải nhanh nhất, mà là đặt đúng câu hỏi và đủ kiên nhẫn để theo đuổi nó đến cùng.

Hiện nay, các công trình liên quan đang được gửi và phản biện tại những hội nghị hàng đầu thế giới trong lĩnh vực Xử lý ngôn ngữ tự nhiên và Trí tuệ nhân tạo như ACL và AAAI.

Khát vọng vươn tầm quốc tế

Không dừng lại ở giảng đường đại học, Thiên Long hiện là nghiên cứu viên tại Viện Nghiên cứu Trí tuệ Nhân tạo (CAIR) - Đại học VinUni, làm việc dưới sự hướng dẫn của những giáo sư hàng đầu thế giới. Tại đây, cậu tập trung vào bài toán "Truy hồi thông tin" - nền tảng của các hệ thống hỏi đáp thông minh.

Nhiệm vụ nghiên cứu chính của Long là phát triển các phương pháp truy hồi thông tin hiệu quả cho các mô hình hỏi đáp hiện đại. Cụ thể, nam sinh hướng tới việc kết hợp hài hòa hai loại tín hiệu quan trọng: Tín hiệu ký tự – từ vựng (lexical) và tín hiệu ngữ nghĩa (semantic) trong một khung truy hồi thống nhất. Đây là bài toán nền tảng của mọi hệ thống tìm kiếm thông tin, từ các công cụ quen thuộc như Google Search cho đến các hệ thống hỏi đáp dựa trên trí tuệ nhân tạo ngày nay.

Với Thiên Long, làm khoa học là phải hướng tới sự minh bạch. “Trong các lĩnh vực có tác động lớn đến con người, một hệ thống AI tốt phải trả lời được hai câu hỏi: Vì sao đúng? và Dựa vào đâu mà kết luận như vậy?. Vì thế, tôi hướng tới các phương pháp kết hợp truy hồi thông tin với suy luận có kiểm soát, và thiết kế cơ chế giải thích gắn với trích dẫn, nhằm giảm “ảo giác” và tăng mức độ tin cậy khi triển khai thực tế", cậu nói.

Cùng với việc học tập và nghiên cứu, Thiên Long tích cực tham gia các chương trình giao lưu, trao đổi học thuật và văn hóa, nghiên cứu khoa học và đổi mới sáng tạo. Trong năm vừa qua, cậu đã có cơ hội học tập và trải nghiệm tại 4 quốc gia là Singapore, Hàn Quốc, Đài Loan và Malaysia; tham gia tổ chức và đồng hành trong nhiều hoạt động cộng đồng và học thuật, như các cuộc thi dành cho sinh viên, trong đó có cả những sân chơi học thuật mang tầm quốc tế.

Đặc biệt, cậu dành nhiều tâm huyết với các chương trình, trường hè về trí tuệ nhân tạo dành cho học sinh THPT, để chia sẻ kiến thức, truyền cảm hứng, giúp các em sớm tiếp cận với tư duy công nghệ và nghiên cứu. Mới đây, đầu năm 2026, tại Singapore, Thiên Long đã đứng trên bục của Hội nghị AAAI 2026 - một trong những diễn đàn AI uy tín của thế giới, để trình bày về công trình giáo dục AI cho học sinh phổ thông.

Một trong những mục tiêu trong thời gian tới của tôi là theo học bậc Tiến sĩ trong lĩnh vực trí tuệ nhân tạo. Tôi mong muốn trở thành một nhà nghiên cứu có thể đóng góp lâu dài cho khoa học, đồng thời góp phần khẳng định năng lực và trí tuệ của người Việt Nam trên bản đồ nghiên cứu quốc tế, giống như những người thầy mà tôi đang được học hỏi và noi theo”, Nguyễn Song Thiên Long cho hay.