Lê Duy Ứng vẽ trong bóng tối trên tháp xe tăng
Trong hai bức huyết họa đáng chú ý đang được lưu tại Bảo tàng Hồ Chí Minh, bức tranh của đại tá, họa sĩ kiêm điêu khắc gia Lê Duy Ứng gây chú ý ngay ở phần tiểu sử tác giả. Ông là thương binh nặng đã đi qua ranh giới sống chết, bị thương hỏng cả hai mắt, công tác tại Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam.
Theo câu chuyện được hướng dẫn viên kể lại vào giây phút nguy kịch trong chiến dịch Hồ Chí Minh ngay tại cửa ngõ Sài Gòn tưởng sắp hy sinh, ngay trên tháp xe tăng đang bốc cháy, khi đã bị thương hỏng cả hai mắt, trong bóng đen mờ mịt, Lê Duy Ứng đã mò tìm giấy bút. Ông lấy máu từ vết thương của mình để vẽ chân dung Bác ở trung tâm. Phía dưới bức vẽ là dòng chữ: “Ánh sáng và niềm tin. Con nguyện dâng Người tuổi thanh xuân”.
Đó cũng là lý do hình ảnh của Bác trong tranh không được rõ nét và tinh chuẩn như thường thấy. Trái lại đường nét trên toan có độ mờ, nhòe và không quá cân chỉnh về tỷ lệ. Nhưng không thể phủ nhận, đó là tác phẩm có một không hai về chân dung Hồ Chủ tịch. Tất cả ý nghĩa lẫn hoàn cảnh ra đời khiến bức tranh thoát khỏi phạm vi “tác phẩm”, để trở thành lời chứng.
Bức tranh vẽ bằng máu đó đã được ông cất giữ ngay trong túi áo ngực của mình. Hai lần tắt thở sau đó, thậm chí đã bị đưa vào nhà xác, nhưng không biết vì lẽ gì trái tim ông lại hồi phục.
“Bác Hồ ở đây không phải chân dung lịch sử trừu tượng, mà là ánh sáng cụ thể trong cơn hỗn loạn, là cái neo tâm lý để bám vào khi mọi thứ sắp đổ sập”, nhà phê bình mỹ thuật Ngô Tuấn Lâm bình luận.
Bức huyết họa này sau đó được Lê Duy Ứng tặng Bảo tàng Hồ Chí Minh nhân kỷ niệm 100 năm ngày sinh của Bác.
Hòa bình lập lại, Lê Duy Ứng được đưa vào các bệnh viện quân y tốt nhất để chữa trị đôi mắt nhưng hy vọng lóe lên rồi lại bị dập tắt. Khi thị lực bị mất hẳn, ông vẫn miệt mài cầm bút, giống như Beethoven bị điếc nhưng vẫn chưa từng ngừng viết nhạc. Đề tài quen thuộc của Lê Duy Ứng vẫn là Bác Hồ và chiến tranh cách mạng. “Tôi không nhớ nổi mình từng vẽ bao nhiêu bức tranh về Bác, có lẽ là hàng nghìn bức”, họa sĩ chia sẻ.
Bức huyết họa của Ngô Quang Nam vẽ ở Praha
Họa sĩ Ngô Quang Nam nguyên là Vụ trưởng Vụ Mỹ thuật của Bộ Văn hóa - Thông tin, con trai cụ Ngô Đức Tĩnh, một cán bộ hoạt động cách mạng bí mật ở Thái Bình (cũ). Khi đang tu nghiệp tại Viện Hàn lâm mỹ thuật Praha (Tiệp Khắc cũ), ông nằm bệnh viện thì nghe tin Bác mất. Bàng hoàng, đau xót, ông đã lấy máu ở tay mình vẽ chân dung Bác để ghi tạc nỗi mất mát.
“Điều khiến bức huyết họa của Ngô Quang Nam mang sắc thái riêng không chỉ là chất liệu, mà là độ cô độc của người ở xa Tổ quốc, nhận tin dữ khi nằm trên giường bệnh. Không có tiếng súng, nhưng có một thứ bốc cháy khác - cảm giác trống rỗng khi biểu tượng lớn nhất của thời đại đột ngột rời đi”, nhà phê bình Ngô Tuấn Lâm nhận xét.
Dưới bức tranh, tác giả còn viết những dòng thơ như một lời tiễn biệt nghẹn ngào: “Bác Hồ ơi Bác có nghe tiếng chúng con gọi Bác/ Ôi tiếng nấc của trăm ngàn tiếng nấc/ Khi nhìn lên ảnh Bác đầu giường/ Bác đi đâu rồi Bác bỏ chúng con”…
Họa sĩ Ngô Quang Nam tặng bức huyết họa cho Bảo tàng Hồ Chí Minh nhân kỷ niệm lần thứ 110 ngày sinh của Bác.
Trước hai họa sĩ này, lịch sử huyết họa về Bác Hồ đã được nhà điêu khắc kiêm họa sĩ Diệp Minh Châu, quê Bến Tre mở đường.
Trong dịp mừng lễ Độc lập năm 1947, Diệp Minh Châu đã chích máu từ cánh tay để vẽ Bác Hồ với ba em nhỏ Bắc Trung Nam trên tấm lụa chiến lợi phẩm của bộ đội. Sau đó, ông nhờ đoàn cán bộ miền Nam đi họp ở Việt Bắc mang bức tranh dâng lên Bác. Tác phẩm được lưu giữ tại Bảo tàng Cách mạng Việt Nam (nay là Bảo tàng Lịch sử quốc gia Việt Nam).
Một bức huyết họa khác được cho là của một chiến sĩ du kích, họa sĩ bị thương ở chiến trường Nam Bộ, trong khi chờ đợi cứu thương đến, đã lấy máu mình vẽ hình ảnh Hồ Chủ tịch lên áo. Đáng tiếc là cho đến nay người ta vẫn chưa biết được tên tuổi cụ thể của người chiến sĩ, họa sĩ thương binh ấy và chiếc áo có hình ảnh Hồ Chủ tịch vẽ bằng máu ấy đi về đâu.
