Dung Quất mở thêm dư địa từ cơ chế đặc thù
Phấn đấu đạt tốc độ tăng trưởng kinh tế hai con số đang đặt Quảng Ngãi trước yêu cầu phải khai thác hiệu quả hơn các nguồn lực sẵn có. Trong đó, hệ thống khu kinh tế, khu công nghiệp được xem là một trong những trụ cột quan trọng khi vừa tạo nguồn thu ngân sách lớn, vừa thúc đẩy sản xuất công nghiệp, xuất nhập khẩu và giải quyết việc làm.
Theo điều chỉnh tổng thể Quy hoạch chung xây dựng Khu kinh tế (KKT) Dung Quất đến năm 2045 được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt, khu kinh tế này có quy mô khoảng 45.332ha, gồm đất liền, đảo Lý Sơn và mặt nước vùng biển.
Dung Quất được đánh giá là một trong những KKT ven biển có vị trí chiến lược của Vùng kinh tế trọng điểm miền Trung. Khu vực này có lợi thế cảng nước sâu có khả năng tiếp nhận tàu trọng tải đến 200.000 DWT, nằm cạnh KKT mở Chu Lai và các tuyến hàng hải quan trọng, tạo điều kiện phát triển công nghiệp, cảng biển, logistics, đô thị và dịch vụ.
Bên cạnh đó, KKT cửa khẩu quốc tế Bờ Y với tổng diện tích 70.438ha cũng giữ vai trò quan trọng trên hành lang kinh tế Đông - Tây, kết nối Việt Nam với Lào, Campuchia và các nước trong khu vực.
Một trong những động lực mới được Quảng Ngãi kỳ vọng là chủ trương phát triển Trung tâm lọc, hóa dầu, đóng tàu và năng lượng quốc gia tại KKT Dung Quất.
Tại phiên họp ngày 16/10/2026, Bộ Chính trị đã đồng ý chủ trương cho KKT Dung Quất được áp dụng các cơ chế, chính sách đang áp dụng đối với khu thương mại tự do tại TP Hải Phòng, TP Đà Nẵng, đồng thời hưởng các cơ chế, chính sách và ưu đãi cao nhất theo quy định của Luật Phát triển đô thị.
Theo định hướng, Chính phủ sẽ được giao thẩm quyền xem xét, quyết định các cơ chế, chính sách cụ thể nhằm đáp ứng yêu cầu phát triển lọc, hóa dầu, đóng tàu, dự trữ chiến lược và năng lượng quốc gia.
Đáng chú ý, mục tiêu đến năm 2030 là Trung tâm tại KKT Dung Quất đáp ứng toàn bộ nhu cầu xăng dầu cho khu vực miền Trung và Tây Nguyên, tối thiểu 30% nhu cầu xăng dầu cả nước. Giai đoạn này, Trung tâm đặt mục tiêu thu hút 5 tỷ USD vốn đầu tư, đóng góp 30% vào tăng trưởng kinh tế của tỉnh và tạo khoảng 5.000 việc làm mới.
Tầm nhìn đến năm 2045, KKT Dung Quất hướng tới thu hút 50 tỷ USD vốn đầu tư trong và ngoài nước, trở thành trung tâm đổi mới sáng tạo trong lĩnh vực năng lượng, vật liệu và góp phần bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia.
Một số cơ chế được đề xuất cũng gắn trực tiếp với bài toán nguồn lực đầu tư hạ tầng. Trong đó có phương án bổ sung có mục tiêu 70% số tăng thu từ hoạt động xuất nhập khẩu cho ngân sách địa phương để tái đầu tư hạ tầng kết nối Trung tâm.
Một chính sách khác là áp dụng thuế suất thuế thu nhập doanh nghiệp 10% trong 30 năm đối với các dự án chế biến dầu khí, hóa chất có vốn đầu tư từ 100.000 tỷ đồng trở lên. Chính sách này cũng được đề xuất áp dụng đối với phần dự án mở rộng của Nhà máy lọc dầu Dung Quất. Đối với nguồn nhân lực chất lượng cao, dự thảo đề xuất giảm 50% thuế thu nhập cá nhân trong 10 năm cho chuyên gia, nhà khoa học và lao động trình độ cao làm việc tại Trung tâm.
Cơ chế mới được kỳ vọng tạo thêm sức hút đối với các nhà đầu tư chiến lược, nhất là những dự án công nghiệp quy mô lớn, vòng đời dài.
Hiện KKT Dung Quất đã thu hút 296 dự án còn hiệu lực với tổng vốn đăng ký hơn 421.683 tỷ đồng, tương đương khoảng 19,268 tỷ USD. Bình quân mỗi năm khu kinh tế này đóng góp khoảng 27.774 tỷ đồng vào ngân sách.
Trên phạm vi toàn tỉnh Quảng Ngãi, giai đoạn 2021-2025, tỉnh thu hút 56 dự án vào các KKT, khu công nghiệp, với tổng vốn đăng ký hơn 116.900 tỷ đồng, gồm 21 dự án FDI và 35 dự án trong nước.
Riêng KKT Dung Quất thu hút 38 dự án; KKT cửa khẩu quốc tế Bờ Y có 3 dự án trong nước; các khu công nghiệp ngoài KKT thu hút 15 dự án. Các dự án này tạo việc làm cho gần 26.800 lao động.
Khu vực kinh tế này đóng góp hơn 125.580 tỷ đồng, chiếm khoảng 74% tổng thu ngân sách nhà nước toàn tỉnh. Tổng kim ngạch xuất khẩu đạt hơn 11,5 tỷ USD, nhập khẩu hơn 19,4 tỷ USD.
Gỡ “điểm nghẽn” để chạy mục tiêu tăng trưởng hai con số
Dù đóng góp lớn, hiệu quả thu hút đầu tư tại các KKT, khu công nghiệp vẫn chưa tương xứng với số dự án được cấp phép. Trong 56 dự án thu hút giai đoạn 2021-2025, mới có 22 dự án bắt đầu hoạt động. Đáng chú ý, trong 41 dự án chậm tiến độ, đến thời điểm giám sát ngày 15/8/2026 mới xử lý được 7 dự án.
Ngoài ra, có 34 dự án chậm tiến độ so với quyết định chấp thuận đầu tư; 34 dự án đã được cấp phép nhưng chưa hoàn thành giao đất, cho thuê đất; 11 dự án có vi phạm quy định của Luật Đất đai; 9 dự án đã dừng hoạt động, chấm dứt hoặc bị thu hồi.
Toàn tỉnh hiện có 15 khu công nghiệp nhưng mới 6 khu đang hoạt động, tỷ lệ lấp đầy khoảng 79-100%. Các khu còn lại vẫn đình trệ, trong đó Khu công nghiệp Phổ Phong chưa có nhà đầu tư hạ tầng.
Một trong những nút thắt lớn nhất tại KKT Dung Quất hiện nay là thiếu quỹ đất tái định cư. Theo thống kê, khu vực này chỉ còn 702 lô tái định cư, trong khi nhu cầu dự kiến lên tới hơn 11.000 lô.
Sự thiếu hụt này gây áp lực lớn cho công tác giải phóng mặt bằng, làm chậm quá trình tạo quỹ đất sạch để đón các dự án mới. Đối với Khu công nghiệp VSIP 2 giai đoạn 1, diện tích được phê duyệt còn phân tán, chưa liền vùng, trong khi quỹ đất tái định cư thiếu khiến việc triển khai đồng bộ hạ tầng gặp khó khăn.
Nguồn lực tái đầu tư cũng chưa tương xứng với mức đóng góp. Giai đoạn 2021-2025, vốn ngân sách nhà nước phân bổ để tái đầu tư cho khu kinh tế, khu công nghiệp chỉ bằng khoảng 0,35% nguồn thu ngân sách mà khu vực này đóng góp cho tỉnh.
Hạ tầng kết nối giữa KKT Dung Quất với KKT cửa khẩu quốc tế Bờ Y và KKT tế mở Chu Lai cũng còn nhiều bất cập. Một số tuyến giao thông đã xuống cấp, chưa đáp ứng tải trọng vận chuyển thiết bị siêu trường, siêu trọng.
Tại KKT cửa khẩu quốc tế Bờ Y, Trạm kiểm soát liên hợp sau hơn 23 năm hoạt động đã không còn phù hợp với nhu cầu thực tế; hệ thống số hóa, an ninh chưa được đầu tư đồng bộ. Trong khi đó, hệ thống thu gom, xử lý nước thải tại KKT Dung Quất và Khu công nghiệp Sao Mai chưa được đầu tư hoàn chỉnh.
Theo ông Nguyễn Kiên - Trưởng ban Kinh tế - Ngân sách HĐND tỉnh Quảng Ngãi, địa phương đang kiến nghị Trung ương xem xét, ban hành một số cơ chế, chính sách đặc biệt đối với tỉnh, trong đó tập trung vào phương án bổ sung có mục tiêu từ số tăng thu hoặc nguồn thu hoạt động xuất nhập khẩu để tạo nguồn lực hoàn thiện, nâng cấp hạ tầng KKT Dung Quất.
Tỉnh cũng đề xuất Trung ương rà soát, hướng dẫn cơ chế ứng vốn, tiếp nhận, quản lý và sử dụng nguồn vốn ứng trước; phương thức hoàn trả hoặc khấu trừ khoản kinh phí nhà đầu tư đã ứng để xây dựng các dự án tái định cư.
Cùng với đó là nhu cầu đầu tư hạ tầng giao thông, cảng biển, logistics và hạ tầng kỹ thuật trọng điểm tại Dung Quất, tạo kết nối đồng bộ với KT cửa khẩu quốc tế Bờ Y, KKT mở Chu Lai, sân bay Chu Lai và khu vực Tây Nguyên.
Trong bối cảnh Dung Quất đang đứng trước cơ hội tiếp cận các cơ chế, chính sách vượt trội, việc tháo gỡ nhanh những “điểm nghẽn” về đất đai, tái định cư, hạ tầng và các dự án chậm tiến độ sẽ là yếu tố quyết định khả năng biến lợi thế sẵn có thành động lực tăng trưởng mới cho Quảng Ngãi.
