Thưa ông, hiện nay có đề xuất đưa Voọc mông trắng trở thành biểu tượng của tỉnh Ninh Bình? Ông đánh giá như nào về đề xuất này?
TS Nguyễn Mạnh Hà: Tôi cho rằng đây là một đề xuất rất đúng đắn và giàu ý nghĩa, cả về mặt bảo tồn lẫn bản sắc địa phương.
Thứ nhất, Voọc mông trắng (Trachypithecus delacouri) là loài linh trưởng đặc hữu của Việt Nam, chỉ phân bố ở vùng núi đá vôi thuộc một số tỉnh, thành phía Bắc gồm Thanh Hóa, Ninh Bình, Phú Thọ và Hà Nội.
Trong đó, Ninh Bình giữ tới khoảng 90% quần thể quan trọng nhất còn lại, tập trung ở hai khu bảo tồn Vân Long và Kim Bảng.
Đây là loài Cực kỳ nguy cấp (CR) trong Sách Đỏ IUCN, nằm trong nhóm các loài linh trưởng bị đe dọa nhất toàn cầu. Không nhiều địa phương trên thế giới có được một "báu vật" tự nhiên độc nhất như vậy.
Thứ hai, việc lựa chọn loài này làm biểu tượng thể hiện tư duy đúng: gắn hình ảnh của tỉnh với một giá trị thiên nhiên đặc hữu, không thể sao chép, thay vì những biểu tượng chung chung.
Điều này đặc biệt phù hợp trong bối cảnh Ninh Bình đang định vị mình là vùng đất của di sản – nơi hội tụ cả di sản văn hóa và thiên nhiên.
Điều duy nhất cần lưu ý là biểu tượng phải đi kèm cam kết bảo tồn thực chất, tránh việc chỉ dừng ở hình ảnh mà quần thể ngoài tự nhiên vẫn suy giảm. Nếu làm được điều đó, đây sẽ là một quyết định vừa có tầm nhìn vừa có trách nhiệm.
Theo ông việc đưa Voọc mông trắng thành biểu tượng của Ninh Bình sẽ mang lại những giá trị như nào về bảo tồn cũng như hoạt động phát triển kinh tế xã hội của tỉnh?
TS Nguyễn Mạnh Hà: Về mặt bảo tồn, khi một loài trở thành biểu tượng chính thức của tỉnh, nó sẽ nhận được sự quan tâm, nguồn lực và cam kết chính trị ở mức cao hơn hẳn.
Voọc mông trắng sẽ đóng vai trò loài biểu trưng – bảo vệ nó đồng nghĩa với bảo vệ toàn bộ hệ sinh thái núi đá vôi, rừng trên núi đá và vùng đất ngập nước đi kèm, cùng vô số loài khác sống trong đó.
Với việc Ninh Bình đang nắm giữ tới 90% quần thể của loài tại hai khu bảo tồn Vân Long và Kim Bảng, tỉnh có cả cơ sở khoa học lẫn trách nhiệm để chọn loài này làm biểu tượng và đây cũng là đòn bẩy quan trọng cho hồ sơ đề cử khu di sản thiên nhiên Vân Long – Kim Bảng – Tam Chúc, vì sự hiện diện của một loài đặc hữu, nguy cấp toàn cầu là một trong những tiêu chí có sức nặng nhất.
Về kinh tế – xã hội, biểu tượng này tạo ra một thương hiệu địa phương độc đáo. Nó có thể trở thành trung tâm của du lịch sinh thái, du lịch trải nghiệm và giáo dục thiên nhiên có chất lượng cao, phân khúc du khách sẵn sàng chi trả và có ý thức.
Hình ảnh Voọc mông trắng có thể gắn vào sản phẩm du lịch, sản phẩm địa phương, truyền thông và nhận diện thương hiệu tỉnh, tạo giá trị gia tăng bền vững hơn so với du lịch đại trà.
Quan trọng không kém, nó mang lại giá trị về niềm tự hào và bản sắc. Khi người dân, đặc biệt là thế hệ trẻ, thấy loài vật quê hương mình là độc nhất trên thế giới, họ sẽ có động lực gìn giữ. Đây chính là nền tảng cho bảo tồn dựa vào cộng đồng, yếu tố quyết định thành công lâu dài.
Để đưa Voọc mông trắng trở thành biểu tượng của Ninh Bình, thực sự dễ nhận diện và đi vào nhận thức, tiềm thức mang lại các giá trị như mong muốn cần có những lộ trình, hành động và giải pháp như nào thưa ông?
TS Nguyễn Mạnh Hà: Để biểu tượng không dừng ở hình thức mà thực sự đi vào tiềm thức và tạo giá trị, tôi cho rằng cần một lộ trình đồng bộ theo mấy nhóm giải pháp sau:
Một là, chính thức hóa và chuẩn hóa nhận diện. Cần có quyết định chính thức công nhận Voọc mông trắng là biểu tượng của tỉnh, kèm bộ nhận diện hình ảnh nhất quán (logo, hình ảnh, thông điệp) để sử dụng thống nhất trong truyền thông, du lịch, sự kiện và văn bản của tỉnh.
Hai là, bảo tồn thực chất phải song hành. Biểu tượng chỉ bền vững khi quần thể ngoài tự nhiên được bảo vệ và phục hồi. Việc này đòi hỏi tăng cường quản lý khu bảo tồn, kiểm soát săn bắt và xâm lấn sinh cảnh, bảo vệ và kết nối các sinh cảnh núi đá vôi giữa Vân Long – Kim Bảng – Tam Chúc thành hành lang liền mạch, kèm giám sát quần thể định kỳ để chứng minh cam kết bằng số liệu.
Ba là, truyền thông và giáo dục theo chiều sâu và lâu dài. Đưa câu chuyện về Voọc mông trắng vào trường học địa phương, các trung tâm giáo dục thiên nhiên, sự kiện cộng đồng và sản phẩm truyền thông hấp dẫn. Tôi cho rằng, nhận diện đi vào tiềm thức không đến từ một chiến dịch, mà từ sự lặp lại bền bỉ qua nhiều năm và qua nhiều thế hệ.
Bốn là, gắn biểu tượng với sinh kế và lợi ích cộng đồng. Khi người dân được hưởng lợi trực tiếp từ du lịch sinh thái, dịch vụ, sản phẩm gắn với hình ảnh loài, họ sẽ trở thành lực lượng bảo vệ chủ động. Biểu tượng lúc đó không còn là của chính quyền mà là của chính cộng đồng.
Năm là, hợp tác đa bên và huy động nguồn lực. Cần sự phối hợp giữa chính quyền, ban quản lý khu bảo tồn, nhà khoa học, tổ chức bảo tồn, doanh nghiệp du lịch và cộng đồng, đồng thời tranh thủ nguồn lực và uy tín quốc tế – nhất là khi loài này đã được cả thế giới biết đến.
Tôi tin rằng, nếu thực hiện đồng bộ các bước trên, Voọc mông trắng không chỉ là một biểu tượng đẹp trên giấy, mà sẽ trở thành niềm tự hào sống động của Ninh Bình, đồng thời là động lực thực chất cho cả bảo tồn thiên nhiên lẫn phát triển bền vững của tỉnh.
Cảm ơn TS!
Voọc mông trắng (Trachypithecus delacouri) là loài linh trưởng đặc hữu của Việt Nam, chỉ được ghi nhận tại một địa phương như Ninh Bình, Phú Thọ (Hoà Bình cũ), Hà Nội, Thanh Hoá. Những năm qua, quần thể loài suy giảm nhanh, ước tính hiện còn khoảng 350 - 400 cá thể. Trong đó, Khu bảo tồn thiên nhiên đất ngập nước Vân Long (Ninh Bình) là nơi có quần thể lớn nhất, với ước tính khoảng 176–184 cá thể. Tại vùng núi đá vôi Kim Bảng (Ninh Bình) có khoảng hơn 100 cá thể. Trước nguy cơ suy giảm quần thể và thu hẹp sinh cảnh, một số địa phương đang triển khai các chương trình tái thả, trong đó có khu vực Tràng An của Ninh Bình.
