Chiến tranh đã kết thúc hơn nửa thế kỷ, cho dù có thể thân xác không còn, nhưng linh hồn những người lính vẫn mong được trở về với người thân và gia đình. Họ sẽ trở về qua những địa chỉ có trên những Lá thư tay, qua những trang sổ tay Nhật ký và họ đang “Trở về trong giấc mơ”…
Theo số liệu thống kê chưa đầy đủ: Tổng số liệt sĩ đã hi sinh trong kháng chiến ở Việt Nam (từ năm 1945 đến 1975) là gần 1.200.000 người. Trong đó, riêng giai đoạn 1954 - 1975 chiếm tỷ lệ lớn nhất, ước tính có khoảng 850.000 đến hơn 1.000.000 chiến sĩ đã ngã xuống, trên khắp các chiến trường miền Nam, Lào và Campuchia…
Đặc biệt, chiến tranh đã lùi xa nhiều chục năm, nhưng hiện vẫn còn khoảng gần 200.000 liệt sĩ chưa tìm thấy hài cốt (được coi là mất tích trong chiến đấu). Có khoảng 300.000 hài cốt liệt sĩ đã được quy tập vào các nghĩa trang, nhưng vẫn chưa xác định được danh tính và thông tin. Đó cũng là nỗi đau lớn nhất sau chiến tranh.
Chúng ta phải làm gì, để giúp những người lính được coi là “mất tích” ấy, tiếp tục trở về với gia đình và người thân? Có một dự án nhân văn do chính phủ Hoa Kỳ khởi xướng và tài trợ, mang tên: Sáng kiến tìm kiếm người Việt Nam mất tích trong chiến tranh (Vietnam Wartime Accounting Initiative – VWAI). Dự án này hiện do Trung tâm Việt Nam và lưu trữ Việt Nam Sam Johnson (VNCA), Viện Hòa bình và xung đột (IPAC) thuộc Đại học Công nghệ Texas (Texas Tech University - TTU) chủ trì việc nghiên cứu tài liệu lưu trữ để hỗ trợ cho nỗ lực tìm kiếm người mất tích.
Cụ thể, VWAI sẽ thông qua việc nghiên cứu và giới thiệu các CDEC (Combined Document Exploitation Center - Trung tâm Khai thác tài liệu thu giữ) - Chúng tôi tạm gọi “Hồ sơ chứng tích chiến tranh”, để tìm kiếm thân nhân gia đình các liệt sĩ và xác minh các trường hợp mất tích, bao gồm việc xác định tọa độ có thể dẫn đến các vị trí mộ phần tiềm năng và hỗ trợ hoàn trả các tài liệu, hiện vật lịch sử cho các cựu chiến binh và thân nhân còn sống. Đó không chỉ là một nhiệm vụ lịch sử, mà còn là một công việc mang tính nhân đạo và nhân văn sâu sắc, nhằm mang lại phẩm giá, sự khép lại và chữa lành cho các gia đình; đồng thời, thúc đẩy hợp tác lâu dài và hòa giải giữa Việt Nam và Hoa Kỳ.
CDEC - “Hồ sơ chứng tích chiến tranh” là gì?
Trong chiến tranh từ 1954-1975, do có lợi thế về vũ khí và trang bị hiện đại như không quân, pháo binh và hỏa lực mạnh… trong một số trận đánh, quân đội Mỹ và Việt Nam Cộng hòa (VNCH) đã khiến Quân Giải phóng miền Nam và Bộ đội miền Bắc hi sinh rất nhiều. Có những trận phục kích, những trận càn quét, đã khiến hàng chục, thậm chí hàng trăm cán bộ và chiến sĩ hi sinh…
Sau mỗi trận đánh ác liệt và đẫm máu ấy, những người lính Mỹ và lính VNCH thường được lệnh tìm kiếm trên thi thể, hoặc trong ba lô tư trang của các chiến sĩ Quân Giải phóng miền Nam, bộ đội miền Bắc đã hi sinh, thu thập hết những lá thư tay, sổ công tác, sổ nhật ký, cùng các loại giấy tờ tùy thân, giấy chứng nhận khen thưởng giấy chuyển sinh hoạt Đảng… Nghĩa là, tất cả những gì liên quan đến chữ viết và hình ảnh, có giá trị thông tin tình báo, đều được họ gửi về Sài Gòn, nơi các nhân viên của Trung tâm khai thác tài liệu hỗn hợp Việt Mỹ chụp lại bằng máy ảnh đen trắng và phân tích thông tin, lập các báo cáo tổng hợp. Chụp ảnh xong, thì các hiện vật gốc là những lá thư tay, sổ công tác, sổ nhật ký, cùng các loại giấy tờ tùy thân, giấy chứng nhận khen thưởng… cùng ba lô tư trang của các Liệt sĩ đều bị đốt và tiêu hủy. Sau năm 1972, cùng với sự rút quân của lính Mỹ, các cuộn phim này được quân đội Mỹ mang về nước, khi hết hạn bảo mật thì được chuyển tới lưu trữ quốc gia Mỹ.
Những di vật, kỷ vật được chụp ảnh kể trên, đều được lưu giữ bằng hình thức vi phim (microfilm) và được chuyển giao cho bộ phận Tình báo Quân đội Mỹ bên cạnh Bộ Tư lệnh viện trợ quân sự Mỹ (MACV) phân tích, tổng hợp thông tin. Họ coi đó là một nguồn thông tin “Tình báo thô” quan trọng, được bảo mật chặt chẽ, rất có giá trị, cung cấp cho các bộ phận nghiên cứu vẽ sơ đồ, phân tích, đánh giá mọi mặt về Quân Giải phóng miền Nam và bộ đội miền Bắc, để có đối sách lại về chiến thuật và cả chiến lược.
Nhiều năm sau khi cuộc chiến tranh Việt Nam kết thúc, kho tài liệu vi phim (microfilm) nêu trên đã được Tình báo Quân đội Mỹ giải mật và Trung tâm Việt Nam và lưu trữ (VNCA) số hóa. Vì vậy, bản quyền của khối tài liệu được số hóa hiện nay đã thuộc về Trung tâm Việt Nam và lưu trữ (VNCA), thuộc Viện Hòa bình và Xung đột của Đại học Texas Tech Hoa Kỳ. Tại đây, đang lưu trữ khoảng 30 triệu trang tài liệu về Việt Nam, với khoảng 2,7 triệu trang về Quân Giải phóng miền Nam và Bộ đội miền Bắc trong thời chiến.
Với sự lãnh đạo của Giáo sư, Tiến sĩ Ron Milam - Giám đốc Viện Hòa bình và Xung đột; một cựu chiến binh Hoa Kỳ trong chiến tranh Việt Nam) Giáo sư, Tiến sĩ Steve Maxner - Giám đốc VNCA, lấy vợ là người Việt Nam và Phó Giáo sư, Tiến sĩ Alex-Thái Đình Võ (một người Mỹ gốc Việt, rất có tâm và tầm trong việc “xoa dịu và hàn gắn vết thương chiến tranh”) đã thầm lặng nghiên cứu kho tư liệu quý nêu trên, nhiều năm nay. Từ những hình ảnh đen trắng được phóng to ra từ vi phim, có cả tiếng Việt và tiếng Anh (bản đánh máy), kèm những chú thích viết tay của các nhân viên Tình báo Quân đội Mỹ trong chiến tranh, họ đã sắp xếp, biên soạn lại rất khoa học. Kết quả ban đầu, đó là hàng trăm ngàn CDEC - “Hồ sơ chứng tích chiến tranh”, được sàng lọc từ những hình ảnh vi phim đen trắng kể trên, với những tên người, tên đơn vị, gắn với những địa chỉ cụ thể và tọa độ thu giữ, ở nhiều vùng miền, tỉnh thành trên cả nước của Việt Nam trong thời chiến, đã được VNCA số hóa và hệ thống hóa để phục vụ cho mục tiêu nghiên cứu.
CDEC (Combined Document Explotation Center) trước hết được hiểu là Trung tâm Khai thác tài liệu hỗn hợp, nơi phối hợp giữa quân đội Mỹ và quân đội VNCH trong chiến tranh Việt Nam. Số hiệu mỗi hồ sơ CDEC là mã định danh, được gán cho mỗi tài liệu, hoặc mỗi tập tài liệu; còn Log Number trong CDEC là số đăng ký Hành chính - Tình báo được gán cho tài liệu tại thời điểm thu giữ, tiếp nhận, ghi nhận và vào sổ của hệ thống tình báo quân đội Mỹ. Chúng phản ánh bối cảnh và thời điểm và tọa độ mà tài liệu được thu giữ cụ thể như thế nào. Vì thế, chúng cung cấp rất nhiều thông tin quý báu trong việc tìm kiếm người mất tích, kể cả việc tìm mộ và hài cốt của các Liệt sĩ ở Việt Nam.
“Những người lính vẫn đang trở về”!
Đó là tên chủ đề, chúng tôi chọn cho việc tìm kiếm người mất tích, kể cả việc tìm mộ và hài cốt của các liệt sĩ ở Việt Nam, kể từ năm 2026. Đó cũng sẽ là tên một bộ sách nhiều tập, chúng tôi dự định sẽ ra mắt bạn đọc trong thời gian tới. Nhưng thực ra, công việc này đã được chúng tôi lặng lẽ thực hiện có hiệu quả, liên tục trong 3 năm vừa qua…
Câu chuyện thú vị bắt đầu từ năm 2022, khi Phó giáo sư, Tiến sĩ Võ Đình Thái đã liên lạc với Đại tá, Nhà văn Đặng Vương Hưng - Người sáng lập Tổ chức “Trái tim người lính Việt Nam - TTNL” đề nghị phối hợp việc tìm kiếm, xác minh các nhân chứng lịch sử từ phía Việt Nam, để thực hiện việc tiếp nhận và trao trả các “Hồ sơ chứng tích chiến tranh”, mang ý nghĩa nhân văn nêu trên.
Những tài liệu này, không chỉ góp phần xoa dịu, hàn gắn vết thương chiến tranh, mà còn cung cấp những thông tin quý báu, giúp cho việc tìm kiếm người mất tích và hài cốt của các liệt sĩ. Chúng tôi đã ký một thỏa thuận nguyên tắc giữa TTNL và VNCA, để cùng nhau khai thác kho tư liệu chiến tranh nêu trên, vì mục đích nhân văn.
Trong 3 năm liên tục (2023-2025) Tổ chức “Trái tim người lính Việt Nam” phối hợp với Trung tâm Việt Nam và Lưu trữ của Đại học Texas Tech Hoa Kỳ, Nhà nghiên cứu Lâm Hồng Tiên, cùng một số đối tác tại Việt Nam và các Tình nguyện viên của “Mãi mãi tuổi 20, “Kỷ vật kháng chiến”, lần lượt giới thiệu tóm tắt nội dung hàng trăm CDEC lên mạng xã hội Facebook và Tạp chí điện tử “Văn hóa và Phát triển”; đồng thời, thực hiện việc tìm kiếm các nhân chứng lịch sử - là thân nhân gia đình Liệt sĩ và đồng đội của các anh… để trao trả các hình ảnh di vật, kỷ vật, bút tích… mà chúng tôi gọi chung là “Hồ sơ chứng tích chiến tranh”, cho hơn 40 đại diện thân nhân liệt sĩ và các cựu chiến binh.
Như vậy, thực chất những CDEC - “Hồ sơ chứng tích chiến tranh” không phải là kỷ vật, di vật và bút tích gốc. Tuy nhiên, chúng vẫn rất thiêng liêng, vì gắn liền với số phận, cuộc đời của những người lính đã đổ máu và ngã xuống vì độc lập tự do của Tổ quốc. Bởi thế, nhiều thân nhân gia đình liệt sĩ, các Cựu chiến binh đã nghẹn ngào, ứa nước mắt khi cầm trên tay bản “Hồ sơ chứng tích chiến tranh” ấy.
Nhiều gia đình, sau lễ tiếp nhận đã mang những trang in đen trắng và chiếc USB chứa nội dung hồ sơ đó đặt lên bàn thờ thắp hương cho người thân. Thậm chí, có gia đình phối hợp với chính quyền địa phương trang trọng tổ chức lại một lễ truy điệu để đón “liệt sĩ đã trở về”.
Được biết, hiện nay Trung tâm Việt Nam và lưu trữ thuộc Viện Hòa bình và Xung đột của Đại học Texas Tech Hoa Kỳ đang sở hữu một kho tư liệu khổng lồ, gồm hơn 261.000 CDEC - “Hồ sơ chứng tích chiến tranh”, mỗi CDEC có độ dài trung bình 10 trang. Nếu mỗi ngày, “Trái tim người lính” biên soạn và giới thiệu với bạn đọc Việt Nam một hồ sơ trong số đó thì phải cần tới… 715 năm mới có thể đăng tải hết những CDEC nêu trên. Hi vọng, sẽ có thêm nhiều gia đình Việt Nam tìm thấy những di bút, hình ảnh người thân của mình, thậm chí là thông tin về phần mộ, tọa độ và hài cốt liệt sĩ được chôn cất ở đâu đó trên dải đất hình chữ S này.
Nhưng nỗ lực này không thể chỉ đến từ TTU và “Trái tim người lính” mà cần lắm sự hỗ trợ của tất cả những người Việt Nam. Ai có người thân vẫn còn đang mất tích, dù thuộc bên nào của cuộc chiến, cũng có thể liên lạc với chúng tôi, để cung cấp thông tin và yêu cầu cụ thể. Chúng tôi sẽ trân trọng tiếp nhận, lập thành danh sách nghiên cứu và đối chiếu với các hồ sơ đang lưu trữ, hi vọng sẽ tìm ra kết quả.
Nếu may mắn đọc được những dòng chữ này, mong bạn hãy chung tay, góp sức cùng chúng tôi, để trợ giúp cho những người lính tiếp tục trở về với gia đình và người thân nhé!