Khó tăng quy mô tuyển sinh
Một trong những điểm đáng chú ý nhất của dự thảo là việc lấy giảng viên trình độ tiến sĩ làm chuẩn trong xác định chỉ tiêu tuyển sinh, thay vì lấy thạc sĩ như quy định hiện hành. Theo đó, giảng viên có trình độ tiến sĩ được quy đổi với hệ số 1; hệ số của giảng viên thạc sĩ giảm từ 1,0 xuống còn 0,5; giảng viên trình độ ĐH từ 0,3 xuống 0,2. Thay đổi này đồng nghĩa với việc nếu muốn giữ nguyên hoặc tăng quy mô tuyển sinh, các trường buộc phải gia tăng tỉ lệ giảng viên có học vị tiến sĩ.
Nếu quy định này được thông qua, tác động sẽ không nhỏ. Nhiều trường ĐH, đặc biệt là các cơ sở đào tạo địa phương, trường ngoài công lập hoặc các trường có sứ mệnh đào tạo ứng dụng, rất có thể phải điều chỉnh giảm chỉ tiêu ngay trong mùa tuyển sinh 2026. Việc siết chỉ tiêu thông qua chuẩn giảng viên, trên lí thuyết, nhằm nâng cao chất lượng đào tạo. Nhưng trên thực tế, trong bối cảnh nguồn nhân lực tiến sĩ còn hạn chế, việc áp chuẩn cứng có thể dẫn tới những hệ lụy khó lường như tình trạng “thuê, mượn” giảng viên.
Nhìn tổng thể, dự thảo thông tư về xác định chỉ tiêu tuyển sinh cho thấy nỗ lực rõ ràng của Bộ GD&ĐT trong việc siết chất lượng đầu vào và đầu ra của giáo dục ĐH. Tuy nhiên, để các quy định này thực sự phát huy hiệu quả, cần tránh tư duy quản lí thuần túy dựa trên chỉ số, bằng cấp và rào cản kĩ thuật.
Dự thảo cũng thay đổi căn bản cách thức xác định chỉ tiêu. Thay vì chủ yếu xác định theo lĩnh vực đào tạo như hiện hành, Bộ GD&ĐT đề xuất chuyển sang xác định theo nhóm ngành, thậm chí xác định theo từng ngành đối với các lĩnh vực đặc thù như đào tạo giáo viên, sức khỏe, pháp luật và các ngành đào tạo trình độ tiến sĩ. Đây được xem là bước chuyển mạnh về phương thức quản lí, hướng tới kiểm soát sát hơn chất lượng theo đặc thù từng ngành nghề.
Ở góc độ quản lí nhà nước, việc xác định chỉ tiêu theo ngành có thể giúp phản ánh đúng hơn năng lực đào tạo và yêu cầu nhân lực của từng lĩnh vực. Tuy nhiên, với các trường đa ngành, đa lĩnh vực, đặc biệt là các cơ sở có quy mô lớn, sự thay đổi này đồng nghĩa với việc gia tăng gánh nặng quản trị, chi phí tuân thủ và nguy cơ vỡ cấu trúc chỉ tiêu đã được xây dựng trong nhiều năm.
Một điểm mới khác là quy định xác định chỉ tiêu riêng cho trụ sở chính và từng phân hiệu. Bộ GD&ĐT cho rằng, quy định này nhằm phản ánh đúng năng lực bảo đảm chất lượng tại mỗi địa điểm đào tạo, tránh tình trạng dồn chỉ tiêu về những nơi không đủ điều kiện. Đây là bước đi hợp lí về mặt quản lí chất lượng, song cũng đặt ra yêu cầu cao hơn về đầu tư cơ sở vật chất và đội ngũ tại các phân hiệu, vốn là bài toán không dễ với nhiều trường.
Đáng chú ý, dự thảo thông tư vẫn giữ nguyên định mức diện tích sàn đào tạo tối thiểu 2,8m2/người học quy đổi, nhưng thay đổi hoàn toàn cách tính “mẫu số”. Như trước đây, diện tích sàn chủ yếu được tính trên số sinh viên chính quy trình độ ĐH, cao đẳng, theo dự thảo mới, tổng số người học trực tiếp quy đổi sẽ bao gồm cả học viên thạc sĩ và nghiên cứu sinh tiến sĩ, với hệ số quy đổi cao hơn (thạc sĩ 1,5; tiến sĩ 2). Điều này khiến yêu cầu về diện tích sàn trên thực tế trở nên khắt khe hơn rất nhiều.
Điều này đồng nghĩa, các trường phải dành qũy đất và diện tích cho khối sau ĐH với hệ số cao. Với những cơ sở đào tạo nằm ở đô thị lớn, nơi quĩ đất hạn hẹp và chi phí đầu tư cao, đây có thể trở thành rào cản lớn nếu muốn duy trì hoặc mở rộng quy mô tuyển sinh.
Dự thảo cũng bổ sung các điều kiện cứng liên quan đến chất lượng đào tạo và hiệu quả đầu ra. Các cơ sở đào tạo sẽ không được tăng chỉ tiêu nếu tỉ lệ thôi học năm đầu vượt quá 15% hoặc tỉ lệ sinh viên tốt nghiệp có việc làm dưới 70%. So với quy định hiện hành - vốn áp dụng tỉ lệ việc làm chung 80% cho cả lĩnh vực, cách tiếp cận mới được cho là sát thực tế hơn, nhưng cũng đòi hỏi hệ thống dữ liệu việc làm phải minh bạch, đáng tin cậy.
Bộ GD&ĐT khẳng định các quy định mới nhằm chuyển trọng tâm quản lí từ kiểm soát hình thức sang nâng cao chất lượng đào tạo thực chất. Việc lấy giảng viên trình độ tiến sĩ làm chuẩn được kì vọng sẽ khuyến khích các trường đầu tư cho đội ngũ, nâng cao năng lực nghiên cứu và giảng dạy. Tuy nhiên, câu hỏi đặt ra: liệu việc “chuẩn hóa” bằng học vị có thực sự đồng nghĩa với nâng cao chất lượng?
Có công bằng với trường tư?
Trao đổi với phóng viên, TS Lê Trường Tùng, Chủ tịch Hội đồng Trường ĐH FPT cho rằng, nếu nhìn tích cực, dự thảo có thể nâng mặt bằng chung trình độ giảng viên ĐH. Nhưng nếu không kiểm soát tốt, rất dễ xuất hiện một phong trào chạy đua bằng cấp, nơi bằng tiến sĩ trở thành điều kiện hình thức, trong khi năng lực giảng dạy, nghiên cứu và đóng góp thực chất lại không tương xứng.
Một điểm gây tranh luận khác là việc cho phép tính giảng viên đồng cơ hữu vào xác định chỉ tiêu. Theo luật Giáo dục ĐH sửa đổi, giảng viên đồng cơ hữu chủ yếu áp dụng với viên chức nhà nước phục vụ trường công lập. Việc mở rộng cách tính này, theo TS Lê Trường Tùng, vô hình trung tạo thêm bất bình đẳng với hệ thống trường tư thục, vốn không có khái niệm viên chức nhà nước để đồng cơ hữu.
TS Lê Trường Tùng cho rằng, quy định cho phép tuyển vượt chỉ tiêu (tối đa 5% với ĐH) là thiếu tính khả thi nếu không đồng bộ với hệ thống văn bản pháp luật khác. Hiện theo Nghị định 04/2021/NĐ-CP, các trường tuyển sinh vượt từ 3% trở lên đã có thể bị xử phạt hành chính. Trong hệ thống pháp luật, nghị định có hiệu lực cao hơn thông tư, do đó nếu nghị định không được sửa đổi, quy định nới trong thông tư sẽ khó có giá trị thực thi.
PGS.TS Đặng Hồng Sơn, Phó Hiệu trưởng Trường ĐH Khoa học xã hội và Nhân văn (ĐH Quốc gia Hà Nội) cho hay, chủ trương lấy tiến sĩ làm chuẩn phù hợp với định hướng phát triển giáo dục ĐH. Với tỉ lệ giảng viên có trình độ tiến sĩ trên 80%, trong đó 25% có chức danh giáo sư, phó giáo sư, trường này hầu như không bị ảnh hưởng bởi quy định mới. Theo ông Sơn, dự thảo còn gắn với chiến lược dài hạn là sắp xếp lại hệ thống giáo dục ĐH, khắc phục tình trạng manh mún, phân tán.