I. Quan điểm xuyên suốt, định hướng nhất quán
Trong công tác tư tưởng của Đảng, báo chí và xuất bản có nhiệm vụ truyền bá đường lối, chính sách của Đảng, bám sát thực tiễn, phản ánh kịp thời và phân tích sâu sắc những sự kiện mới; phát hiện và thông tin trung thực những điển hình tiên tiến, cổ vũ những nhân tố mới, dũng cảm đấu tranh chống những hiện tượng lạc hậu, trì trệ và mọi biểu hiện tiêu cực khác; đề cập và chỉ ra phương hướng giải quyết những vấn đề mà xã hội quan tâm; góp phần định hướng dư luận xã hội lành mạnh, phát huy sức mạnh đại đoàn kết toàn dân tộc trong xây dựng và phát triển đất nước.
40 năm thực hiện công cuộc Đổi mới, dưới sự lãnh đạo của Đảng, đất nước ta đã đạt được những thành tựu to lớn, có ý nghĩa lịch sử. Trong đó, báo chí và xuất bản Việt Nam đã có những bước phát triển vượt bậc, từ việc thay đổi tư duy, nội dung đến sự bùng nổ về công nghệ và quy mô.
Từ một nền báo chí với số lượng ấn phẩm hạn chế vào năm 1986, đến nay hệ thống báo chí đã phát triển thành một mạng lưới đa phương tiện hiện đại, ngày càng phong phú về loại hình và mở rộng về quy mô. Trong đó, báo in và tạp chí phát triển đa dạng về chuyên đề, phục vụ mọi tầng lớp xã hội. Phát thanh-Truyền hình phủ sóng 100% diện tích lãnh thổ và xuyên biên giới qua vệ tinh và Internet. Các đài quốc gia (VTV, VOV) và đài địa phương chuyển mạnh sang công nghệ số, truyền hình chất lượng cao (HD, 4K). Báo điện tử là bước đột phá lớn nhất trong hơn 2 thập niên trở lại đây, đưa báo chí thành dòng chảy thông tin liên tục 24/7, xóa bỏ khoảng cách địa lý và giúp Việt Nam hội nhập sâu rộng với thế giới.
Báo điện tử là bước đột phá lớn nhất trong hơn 2 thập niên trở lại đây, đưa báo chí thành dòng chảy thông tin liên tục 24/7, xóa bỏ khoảng cách địa lý và giúp Việt Nam hội nhập sâu rộng với thế giới.
Đồng chí Lê Quốc Minh, Ủy viên Trung ương Đảng, Tổng Biên tập Báo Nhân Dân
Các cơ quan báo chí đã đổi mới tư duy và phong cách làm báo. Báo chí không chỉ là công cụ tuyên truyền một chiều mà thực sự trở thành diễn đàn của nhân dân, thể hiện mạnh mẽ tính chiến đấu và tính phản biện.
Cùng với báo chí, ngành xuất bản đã chuyển mình từ cơ chế bao cấp sang kinh doanh hàng hóa văn hóa đặc biệt, trở thành một lĩnh vực kinh doanh đặc thù trong hệ thống các ngành công nghiệp văn hóa. Sự phát triển này được thể hiện rõ qua cả quy mô lẫn chất lượng xuất bản phẩm ngày càng được nâng cao. Mỗi năm xuất bản hàng chục nghìn đầu sách với hàng trăm triệu bản, đáp ứng nhu cầu đa dạng của độc giả.
Đáng chú ý, trước tác động của cuộc cách mạng công nghệ số, nhiều loại hình xuất bản mới ra đời và phát triển mạnh mẽ như sách điện tử (E-book), sách nói (Audio book), góp phần mở rộng phương thức tiếp cận tri thức và nâng cao trải nghiệm đọc của độc giả. Song song với thị trường trong nước, Việt Nam cũng tích cực hội nhập quốc tế thông qua việc tham gia các hội chợ sách lớn trên thế giới, tổ chức thường niên các sự kiện như Ngày Sách và Văn hóa đọc Việt Nam. Những hoạt động này vừa giúp thúc đẩy văn hóa đọc trong cộng đồng, vừa góp phần quảng bá hình ảnh, bản sắc văn hóa Việt Nam ra trường quốc tế.
Sự phát triển vượt bậc của báo chí và xuất bản trong 40 năm Đổi mới khẳng định quá trình hiện thực hóa những quan điểm xuyên suốt, định hướng nhất quán của Đảng đối với lĩnh vực này. Từ bài học kinh nghiệm: “Trong toàn bộ hoạt động của mình, Đảng phải quán triệt tư tưởng ‘lấy dân làm gốc’, xây dựng và phát huy quyền làm chủ của nhân dân lao động”, Văn kiện Đại hội VI Đảng ta khẳng định quan điểm: “Báo chí là tiếng nói của Đảng, đồng thời cũng phản ánh tiếng nói của quần chúng. Trình độ mọi mặt của nhân dân ngày càng cao đòi hỏi báo chí và các phương tiện thông tin khác phải bảo đảm tính chân thực, nâng cao chất lượng, tăng cường tính quần chúng và tính chiến đấu, khắc phục tình trạng giản đơn, đơn điệu, hời hợt, sáo rỗng, một chiều”.
Đối với công tác xuất bản, Đại hội VI nêu định hướng: “Nâng cao chất lượng công tác xuất bản cả ở trung ương và địa phương, bảo đảm có nhiều sách bổ ích, kịp thời phát hiện và xử lý những trường hợp vi phạm nguyên tắc và thiếu trách nhiệm dẫn tới xuất bản và phát hành văn hóa phẩm có hại. Cố gắng xuất bản một số sách chính trị, khoa học, kỹ thuật, văn học có chất lượng, với khối lượng tương đối lớn, đủ cung cấp cho mỗi cơ sở một tủ sách hay”.
Từ Đại hội VII đến Đại hội X, Văn kiện các kỳ Đại hội đã quyết định, xác lập nền tảng pháp lý và định hướng chính trị cho báo chí trong bối cảnh chuyển đổi sang nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế. Trong Văn kiện Đại hội VII, Đảng đề ra yêu cầu: “Phát triển sự nghiệp thông tin, báo chí, xuất bản theo hướng nâng cao chất lượng, đáp ứng nhu cầu thông tin và nâng cao kiến thức mọi mặt cho nhân dân”. Khi đất nước bước vào thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa, quan điểm của Đảng về báo chí mở rộng sang khía cạnh phát triển nguồn lực.
Tại Đại hội VIII, Đảng ta chủ trương: “Sớm hoạch định một chiến lược quốc gia về thông tin; coi trọng việc nâng cao chất lượng thông tin đại chúng, tính chân thật, tính chiến đấu và tính đa dạng của thông tin; coi trọng việc phát hiện và đề cao các nhân tố mới đồng thời với việc phát hiện và phê phán các hiện tượng tiêu cực… Tăng nhanh số lượng các sản phẩm văn hóa, văn học nghệ thuật, báo chí có chất lượng cao về nội dung tư tưởng và giá trị nghệ thuật... Từng bước hiện đại hóa các ngành phát thanh, truyền hình, điện ảnh, in, xuất bản. Nâng cao chất lượng các chương trình phát thanh và truyền hình, tăng công suất phát sóng truyền thanh, truyền hình, kể cả ra nước ngoài”.
Bước vào thiên niên kỷ mới, để phù hợp với bối cảnh toàn cầu hóa, Đảng nhìn nhận báo chí trong thế đối sánh với sự bùng nổ thông tin toàn cầu. Văn kiện Đại hội IX cùng với yêu cầu báo chí, xuất bản làm tốt chức năng tuyên truyền thực hiện đường lối, chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước, coi trọng nâng cao tính chân thật, tính giáo dục và tính chiến đấu của thông tin, đã nhấn mạnh việc “Sử dụng Internet đẩy mạnh thông tin đối ngoại, đồng thời hạn chế, ngăn chặn những hoạt động tiêu cực qua mạng. Khắc phục khuynh hướng ‘thương mại hóa’ trong hoạt động báo chí, xuất bản”.
Sau 20 năm Đổi mới, thế và lực nước ta ngày càng lớn mạnh. Việc mở rộng quan hệ hợp tác quốc tế, chủ động và tích cực hội nhập kinh tế quốc tế, giữ vững môi trường hòa bình tạo thêm nhiều thuận lợi cho nhân dân ta đổi mới, phát triển kinh tế-xã hội với tốc độ nhanh hơn. Tuy nhiên, nước ta đứng trước nhiều thách thức lớn. Cùng với nguy cơ tụt hậu xa hơn về kinh tế so với nhiều nước trong khu vực và trên thế giới là tình trạng suy thoái về chính trị, tư tưởng, đạo đức, lối sống của một bộ phận cán bộ, đảng viên.
Đối với hoạt động báo chí, tại Đại hội X, Đảng ta nhấn mạnh yêu cầu: “Tăng cường sự lãnh đạo của Ðảng về chính trị, tư tưởng và tổ chức trong các cơ quan báo chí. Khắc phục những biểu hiện lệch lạc trong hoạt động báo chí, xuất bản, văn hóa, văn nghệ, nhất là xa rời tôn chỉ, mục đích, chạy theo thị hiếu thấp kém, vì lợi ích vật chất cá nhân, cục bộ”.
Văn kiện Đại hội XI nêu quan điểm: “Khắc phục xu hướng thương mại hóa, xa rời tôn chỉ, mục đích trong hoạt động báo chí, xuất bản. Tập trung đào tạo, bồi dưỡng, xây dựng đội ngũ hoạt động báo chí, xuất bản vững vàng về chính trị, tư tưởng, nghiệp vụ và có năng lực đáp ứng tốt yêu cầu của thời kỳ mới… Mở rộng, nâng cao chất lượng, hiệu quả hoạt động thông tin đối ngoại, hợp tác quốc tế trong lĩnh vực văn hóa, báo chí, xuất bản”.
Với mục tiêu chung là “xây dựng Đảng trong sạch, vững mạnh về chính trị, tư tưởng, tổ chức và đạo đức”, Đại hội XII nhấn mạnh yêu cầu đối với báo chí, xuất bản là: “Đổi mới phương thức lãnh đạo của Đảng theo hướng vừa bảo đảm để văn hóa, văn học-nghệ thuật, báo chí phát triển đúng định hướng chính trị, tư tưởng của Đảng, vừa bảo đảm quyền tự do, dân chủ cá nhân trong sáng tạo trên cơ sở phát huy trách nhiệm xã hội, nghĩa vụ công dân với mục đích đúng đắn; khắc phục tình trạng buông lỏng sự lãnh đạo hoặc mất dân chủ, hạn chế tự do sáng tạo”.
Tại Đại hội XIII, trong bối cảnh cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư và sự bùng nổ của mạng xã hội, Đảng ta đã có những bước phát triển quan trọng về lý luận, định hình một tầm nhìn chiến lược cho nền báo chí, xuất bản nước nhà. Đó là: “Xây dựng nền báo chí, truyền thông chuyên nghiệp, nhân văn và hiện đại. Thực hiện tốt quy hoạch, phát triển hệ thống báo chí, truyền thông. Sắp xếp ngành xuất bản, in và phát hành theo hướng tinh gọn, chất lượng, hiện đại hóa. Tăng cường quản lý và phát triển các loại hình truyền thông, thông tin trên Internet. Kiên quyết đấu tranh, loại bỏ các sản phẩm, thông tin độc hại, xuyên tạc, phản động, ảnh hưởng xấu đến ổn định chính trị-xã hội, thuần phong mỹ tục”.
II. Xây dựng nền báo chí, xuất bản, truyền thông trong kỷ nguyên phát triển mới
Văn kiện Đại hội XIV của Đảng đề ra yêu cầu trong kỷ nguyên mới, báo chí, xuất bản, truyền thông cần nỗ lực để đạt tới vai trò là người tiên phong trong định hướng, cầu nối phản ánh và thúc đẩy hành động, công cụ giám sát hữu hiệu để bảo đảm quá trình chuyển đổi tư duy quản trị từ quản lý sang kiến tạo phát triển, góp phần quan trọng xây dựng, thực hiện và bảo vệ đường lối, chủ trương, các nghị quyết của Đảng, bảo đảm tính cách mạng, chuyên nghiệp, nhân văn, hiện đại, phục vụ đất nước và nhân dân.
Kỷ nguyên mới - kỷ nguyên vươn mình của dân tộc, là kỷ nguyên phát triển dưới sự lãnh đạo, cầm quyền của Đảng Cộng sản, xây dựng thành công nước Việt Nam xã hội chủ nghĩa, hòa bình, độc lập, dân chủ, giàu mạnh, phồn vinh, văn minh, hạnh phúc, vững bước đi lên chủ nghĩa xã hội. Mục tiêu chiến lược đến năm 2030, Việt Nam trở thành nước đang phát triển, có công nghiệp hiện đại, thu nhập trung bình cao; đến năm 2045 trở thành nước xã hội chủ nghĩa phát triển, có thu nhập cao; khơi dậy mạnh mẽ hào khí dân tộc, tinh thần tự chủ, tự tin, tự lực, tự cường, tự hào dân tộc, khát vọng phát triển đất nước; kết hợp chặt chẽ sức mạnh dân tộc với sức mạnh thời đại. Đó là những định vị quan trọng tại Đại hội XIV của Đảng về kỷ nguyên vươn mình của dân tộc, là điểm tựa để toàn Đảng, toàn dân, toàn quân ta, trên từng lĩnh vực, đồng tâm hiệp lực, chung sức đồng lòng hiện thực hóa mong ước, khát vọng sánh vai cùng các cường quốc năm châu.
Trên cơ sở đó, Báo cáo chính trị của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIII tại Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng khẳng định: “Xây dựng nền báo chí, xuất bản, truyền thông chuyên nghiệp, nhân văn, hiện đại. Tăng cường quản lý và phát triển các loại hình truyền thông, thông tin trên nền tảng số”.
Trên cơ sở đó, Báo cáo chính trị của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIII tại Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng khẳng định: “Xây dựng nền báo chí, xuất bản, truyền thông chuyên nghiệp, nhân văn, hiện đại. Tăng cường quản lý và phát triển các loại hình truyền thông, thông tin trên nền tảng số”.
Đồng chí Lê Quốc Minh, Ủy viên Trung ương Đảng, Tổng Biên tập Báo Nhân Dân
Đây là sự kế thừa và phát triển toàn diện quan điểm của Đảng ta về công tác báo chí, xuất bản, truyền thông trong thời kỳ mới. Quan điểm về báo chí, xuất bản, truyền thông trong Văn kiện Đại hội XIV của Đảng là định hướng phản ánh tư duy chiến lược, bước đột phá quan trọng; nhận diện đầy đủ, toàn diện quy luật vận động của công tác tư tưởng; phản ánh xu thế phát triển đa dạng của lĩnh vực thông tin hiện nay; khẳng định vị thế trụ cột, tầm nhìn phát triển của báo chí, xuất bản, truyền thông trong kỷ nguyên vươn mình dân tộc. Báo chí, với các chức năng cơ bản như thông tin, phản biện, giám sát, giữ gìn và phát triển văn hóa… có vai trò xung kích, trung tâm trong việc định hướng tư tưởng, tạo dựng đồng thuận xã hội hướng tới việc xây dựng niềm tin và khơi dậy khát vọng phát triển.
Báo chí gắn với dòng chảy thời sự và định hướng dư luận xã hội tức thời, trong khi công tác xuất bản chắt lọc, lan tỏa và lưu giữ giá trị tri thức, lý luận của Đảng và dân tộc. Văn kiện Đại hội XIV của Đảng định vị báo chí, xuất bản, truyền thông trong mục tiêu chung là “chuyên nghiệp, nhân văn, hiện đại” thể hiện quyết tâm quy hoạch hệ thống công cụ tư tưởng, bảo đảm sự liên thông chặt chẽ giữa tin tức thời sự và tri thức chuyên sâu, tạo nên sức mạnh tổng hợp, góp phần thực hiện đồng bộ, hiệu quả các quyết sách chiến lược, phát triển nhanh và bền vững đất nước.
Trước hết, yêu cầu “chuyên nghiệp” đối với báo chí, xuất bản, truyền thông được đặt trong bối cảnh Đại hội XIV có trọng trách lịch sử xác lập những quyết sách mang tính “bệ phóng” để thực hiện thành công hai mục tiêu chiến lược 100 năm của đất nước. Báo chí, xuất bản, truyền thông phải quán triệt quan điểm: Phát huy tự chủ chiến lược, xác lập mô hình phát triển mới, lấy phát triển để ổn định, ổn định để thúc đẩy phát triển nhanh, bền vững.
Báo chí, xuất bản, truyền thông phải là lực lượng tiên phong đưa nhanh Nghị quyết Đại hội XIV vào cuộc sống, khơi dậy mạnh mẽ truyền thống yêu nước, khát vọng phát triển, tinh thần đoàn kết, ý chí tự chủ, tự tin, tự lực, tự cường, tự hào dân tộc; phát huy sức mạnh văn hóa, con người thành nguồn lực nội sinh, động lực phát triển. Các sản phẩm báo chí, xuất bản phải đóng góp tích cực để hoàn thiện đồng bộ thể chế phát triển nhanh, bền vững; tháo gỡ điểm nghẽn, nút thắt; khơi thông, giải phóng sức sản xuất và mọi nguồn lực; đồng thời xác lập mô hình tăng trưởng mới, phát triển lực lượng sản xuất mới.
Yêu cầu “chuyên nghiệp” đề cao sự kiên định với tôn chỉ của báo chí cách mạng; tính chiến đấu trong các sản phẩm báo chí, xuất bản, truyền thông chủ động định hướng dư luận trước những vấn đề phức tạp, nhạy cảm kết hợp đẩy mạnh tuyên truyền gương người tốt, việc tốt, lan tỏa giá trị đẹp trong xã hội. Đó cũng là yêu cầu về bản lĩnh chính trị vững vàng và năng lực dẫn dắt thông tin trong môi trường số đầy biến động. Thông tin phải bảo đảm chính xác và thống nhất, mọi nội dung tuyên truyền phải bám sát định hướng của Đảng. Trong kỷ nguyên mới, yêu cầu “chuyên nghiệp” với báo chí, xuất bản, truyền thông không chỉ ở vai trò là “người thư ký trung thành của thời đại” mà đề cao tính định hướng tư tưởng, là “ngọn đuốc soi đường” cổ vũ tinh thần yêu nước, khơi dậy khát vọng xây dựng xã hội Việt Nam lành mạnh, kỷ cương, văn minh, an toàn và phát triển.
Trong kỷ nguyên mới, yêu cầu “chuyên nghiệp” với báo chí, xuất bản, truyền thông không chỉ ở vai trò là “người thư ký trung thành của thời đại” mà đề cao tính định hướng tư tưởng, là “ngọn đuốc soi đường” cổ vũ tinh thần yêu nước, khơi dậy khát vọng xây dựng xã hội Việt Nam lành mạnh, kỷ cương, văn minh, an toàn và phát triển.
Văn kiện Đại hội XIV đề cao khâu tổ chức thực hiện, nhấn mạnh yêu cầu hành động, đề cao trách nhiệm của từng cấp, từng ngành, từng cán bộ. Với báo chí, xuất bản, truyền thông, Đại hội XIV nhấn mạnh: Làm tốt công tác thông tin, truyền thông bảo đảm đồng thuận xã hội. Phải công khai, minh bạch, lắng nghe, giải thích thấu đáo, kiên trì thuyết phục; kiên quyết đấu tranh với mọi biểu hiện lợi dụng, xuyên tạc; đồng thời tôn trọng phản biện, xây dựng và kịp thời điều chỉnh những bất hợp lý trong thực hiện. Đây là yêu cầu đòi hỏi phải nâng cao bản lĩnh chính trị, trách nhiệm của những người làm công tác báo chí, xuất bản, truyền thông, phải “chuyên nghiệp” hơn trước những thách thức, “thử lửa” của kỷ nguyên mới.
Cùng với đó, báo chí, xuất bản, truyền thông phải “chuyên nghiệp” trong xây dựng và phát huy tốt vai trò cung cấp thông tin, nâng cao đời sống tinh thần cho xã hội, xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh, đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước. Đội ngũ báo chí, xuất bản, truyền thông phải thực sự là những chiến sĩ tinh nhuệ trên mặt trận văn hóa, vững vàng bản lĩnh chính trị, tinh thông nghiệp vụ để đáp ứng nhu cầu ngày càng cao của công chúng. Các cơ quan báo chí, xuất bản, truyền thông phải là những cơ quan văn hóa có thương hiệu mạnh, đủ sức cạnh tranh với các nền tảng xuyên biên giới, giữ vững chủ quyền thông tin quốc gia và định hướng dòng chảy thông tin chủ lưu, tích cực trong đời sống xã hội.
Yêu cầu “chuyên nghiệp” cần phải được thể hiện trong thực hiện nhiệm vụ tăng cường công tác tuyên truyền chủ trương, đường lối của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước; giáo dục truyền thống cách mạng gắn với việc học tập, làm theo tư tưởng, đạo đức, phong cách Hồ Chí Minh; công tác xây dựng, chỉnh đốn Đảng, hệ thống chính trị trong sạch, vững mạnh, toàn diện; đấu tranh ngăn chặn, đẩy lùi sự suy thoái về tư tưởng chính trị, đạo đức, lối sống, “tự diễn biến”, “tự chuyển hóa” trong nội bộ; bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, đấu tranh phản bác các quan điểm sai trái, thù địch, cơ hội chính trị.
Văn kiện Đại hội XIV đề cao yếu tố con người và văn hóa, xác định “phát triển văn hóa, con người là nền tảng”. Yêu cầu “nhân văn” đối với hoạt động báo chí, xuất bản, truyền thông càng trở nên quan trọng, cấp thiết để các lĩnh vực này góp phần tích cực, hiệu quả xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh, văn minh gắn với xây dựng, hoàn thiện con người mới Việt Nam xã hội chủ nghĩa. Khi nền báo chí, xuất bản, truyền thông quán triệt và thực hiện tốt yêu cầu “nhân văn”, sẽ góp phần nhanh chóng hiện thực hóa chủ trương, đường lối của Đảng về phát triển văn hóa.
Khi nền báo chí, xuất bản, truyền thông quán triệt và thực hiện tốt yêu cầu “nhân văn”, sẽ góp phần nhanh chóng hiện thực hóa chủ trương, đường lối của Đảng về phát triển văn hóa.
Đồng chí Lê Quốc Minh, Ủy viên Trung ương Đảng, Tổng Biên tập Báo Nhân Dân
Đó là: “Phát triển, lan tỏa các giá trị văn hóa và chuẩn mực đạo đức; tăng cường ‘sức đề kháng’ của văn hóa, chống lại mọi sự ‘xâm lăng’ về văn hóa; bài trừ các hình thức văn hóa lai căng, hủ lậu ảnh hưởng đến thuần phong mỹ tục; đấu tranh, phản bác những luận điệu xuyên tạc lịch sử, văn hóa và truyền thống cách mạng”.
Nền báo chí, xuất bản, truyền thông đậm tính “nhân văn” phải lấy con người làm trung tâm, là nền tảng. Điều này đòi hỏi mọi sản phẩm báo chí, xuất bản không chỉ cung cấp thông tin mà còn phải góp phần bồi đắp giá trị, nâng cao nhận thức, nuôi dưỡng niềm tin và định hướng hành vi xã hội theo những chuẩn mực tích cực. Tuy nhiên, thực tiễn cho thấy đang tồn tại những biểu hiện đáng lo ngại, làm suy giảm niềm tin của công chúng. Một số tờ báo, một số người làm báo, đôi khi để thu hút công chúng đã sử dụng những thủ thuật giật tít bài hoặc đưa tin những nội dung câu khách “rẻ tiền”, tạo ra bức tranh sai lệch về thực tế cuộc sống.
Do đó, yêu cầu đặt ra là phải rà soát, định hướng, sàng lọc nghiêm túc để chấm dứt tình trạng suy giảm lòng tin của công chúng vào báo chí, xuất bản, truyền thông; dứt khoát loại bỏ những thông tin thiếu trung thực, phiến diện, thậm chí là xuyên tạc, sai sự thật.
Đồng chí Lê Quốc Minh, Ủy viên Trung ương Đảng, Tổng Biên tập Báo Nhân Dân
Các cơ quan báo chí, xuất bản, truyền thông cần nghiêm khắc chấn chỉnh tình trạng yếu kém về chuyên môn, nghiệp vụ, thiếu trách nhiệm xã hội và vi phạm đạo đức nghề nghiệp của một bộ phận cán bộ, nhân viên, làm ảnh hưởng đến niềm tin của xã hội đối với báo chí, xuất bản, truyền thông. Quyết liệt loại bỏ tình trạng quá tập trung khai thác thông tin các mặt tiêu cực mà chưa chú ý đúng mức việc phát hiện, cổ vũ, lan tỏa những nhân tố mới, điển hình tiên tiến, những mặt tích cực của đời sống xã hội; chấm dứt các biểu hiện thương mại hóa, xa rời tôn chỉ, mục đích, chưa làm tốt chức năng định hướng tư tưởng và dư luận xã hội.
Báo chí, xuất bản, truyền không chỉ phản ánh đời sống hiện thực mà phải hướng thiện, bảo vệ công lý, lan tỏa những giá trị tốt đẹp và chạm đến cảm xúc tích cực của xã hội. Các sản phẩm báo chí, xuất bản, truyền thông giàu tính “nhân văn” phải là công cụ để “xây dựng hệ giá trị gia đình, hệ giá trị văn hóa và chuẩn mực con người Việt Nam”. Tính “nhân văn” giúp báo chí, xuất bản, truyền thông thực sự là những “binh chủng” tiên phong trên mặt trận văn hóa, có nhiệm vụ khơi thông nguồn lực văn hóa, phát huy có hiệu quả giá trị văn hóa và tinh thần cống hiến của con người Việt Nam, để văn hóa thực sự trở thành nguồn lực nội sinh, động lực và hệ điều tiết phát triển đất nước.
Trong kỷ nguyên vươn mình của dân tộc, nắm bắt và tận dụng thời cơ, báo chí, xuất bản, truyền thông Việt Nam cần phải bắt kịp xu thế hiện đại, liên tục đổi mới sáng tạo về cách thức truyền tải thông tin và thu hút công chúng, nhưng điều quan trọng là để phục vụ hiệu quả việc tuyên truyền đường lối, chính sách của Đảng và Nhà nước, dẫn dắt, định hướng được dư luận và tiếp tục là diễn đàn phản biện quan trọng của nhân dân, không để các nền tảng không chính thống chiếm lĩnh vai trò này.
Trong kỷ nguyên mới - kỷ nguyên được định hình bởi chuyển đổi số, dữ liệu lớn và trí tuệ nhân tạo, yêu cầu xây dựng một nền báo chí, xuất bản “hiện đại” trở thành một đòi hỏi mang tính tất yếu. Yêu cầu “hiện đại” đối với báo chí, xuất bản và truyền thông trong Văn kiện Đại hội XIV không đơn thuần là việc ứng dụng công nghệ mới mà là một quá trình chuyển đổi toàn diện về tư duy, phương thức vận hành và mô hình phát triển. Khi Đảng ta xác định khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là những đột phá chiến lược, thì báo chí, xuất bản với vai trò là lực lượng xung kích trên mặt trận tư tưởng, văn hóa càng phải đi đầu trong tiến trình này.
Trước hết, “hiện đại” cần được hiểu là khả năng thích ứng nhanh với sự thay đổi mạnh mẽ của môi trường truyền thông. Sự phát triển của cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư đã làm thay đổi căn bản cách con người tiếp nhận thông tin. Nếu trước đây, độc giả chủ yếu tiếp cận thông tin qua báo in, phát thanh, truyền hình với tính chất một chiều, thì nay họ chuyển sang môi trường số với sự đa dạng, linh hoạt và tương tác cao. Thói quen đọc tin cũng thay đổi rõ rệt: ngắn hơn, nhanh hơn, cá nhân hóa hơn và có xu hướng ưu tiên các nền tảng truyền thông xã hội.
Trong mô hình truyền thống, báo chí và xuất bản vận hành như những thiết chế tương đối khép kín, kiểm soát chặt chẽ quy trình sản xuất-phát hành-tiếp nhận thông tin. Nhưng hiện nay, khi các nền tảng số phá vỡ mọi ranh giới về không gian và thời gian, thông tin không còn vận động theo một chiều mà tồn tại trong một mạng lưới đa chiều, đa trung tâm. Điều này đặt ra yêu cầu cấp thiết đối với báo chí phải chuyển dịch từ phân phối một nội dung cho muôn người sang sản xuất nội dung phù hợp từng đối tượng người dùng.
Trong bối cảnh đó, việc làm chủ công nghệ trở thành yếu tố then chốt. Báo chí, xuất bản, truyền thông hiện đại không thể tách rời các nền tảng số, trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn (big data) hay các công cụ phân tích hành vi người dùng. Thông qua việc thu thập, phân tích và xử lý dữ liệu, các cơ quan báo chí có thể hiểu rõ hơn về nhu cầu, thị hiếu, thói quen của từng nhóm độc giả, từ đó cá nhân hóa nội dung, nâng cao trải nghiệm và tăng mức độ gắn bó của công chúng. Đây chính là sự chuyển đổi từ “truyền thông đại chúng” sang “truyền thông cá nhân hóa” - một xu hướng tất yếu trong kỷ nguyên số.
Tuy nhiên, việc ứng dụng công nghệ không chỉ dừng ở khía cạnh kỹ thuật mà còn đòi hỏi sự thay đổi về tư duy làm báo và xuất bản. Nhà báo hiện đại không chỉ là người đưa tin mà còn là người kể chuyện bằng nhiều hình thức như: Văn bản, hình ảnh, video, đồ họa… Người làm xuất bản cần đa dạng hóa nội dung và hình thức sản phẩm dựa trên nền tảng công nghệ. Sản phẩm báo chí và xuất bản vì thế cũng phải đa nền tảng, đa phương tiện, có khả năng lan tỏa mạnh mẽ trên các kênh khác nhau, đặc biệt là các nền tảng mạng xã hội. Điều này giúp báo chí, xuất bản tiếp cận được đông đảo công chúng hơn, nhất là thế hệ trẻ - những người đang dần trở thành nhóm độc giả chủ lực.
Người làm xuất bản cần đa dạng hóa nội dung và hình thức sản phẩm dựa trên nền tảng công nghệ.
Một yêu cầu quan trọng khác của “hiện đại” là tính nhanh nhạy và chính xác trong cung cấp thông tin. Trong môi trường số, thông tin lan truyền với tốc độ rất nhanh nhưng đi kèm với đó là nguy cơ tin giả, tin sai sự thật. Nếu báo chí không kịp thời, không đủ nhanh, sẽ dễ bị mạng xã hội lấn át. Nhưng nếu chạy theo tốc độ mà bỏ qua tính xác thực, báo chí sẽ đánh mất một giá trị cốt lõi, chính là niềm tin. Do đó, báo chí hiện đại phải hướng tới đạt được sự cân bằng giữa nhanh và đúng, giữa lan tỏa và chuẩn mực.
Trong lĩnh vực xuất bản, tính hiện đại cũng không chỉ dừng lại ở việc số hóa nội dung hay phát triển các định dạng mới mà là quá trình cấu trúc lại toàn bộ các khâu xuất bản, từ việc chọn đề tài, chuẩn bị bản thảo, biên tập nội dung đến in ấn, phát hành và quảng bá. Bởi xét đến cùng, xuất bản hiện đại phải hướng tới việc kiến tạo những sản phẩm có giá trị bền vững, góp phần hình thành năng lực tư duy và hệ giá trị cho xã hội.
Trong quá trình hiện đại hóa, báo chí vẫn phải giữ vững bản sắc, tôn chỉ, mục đích và trách nhiệm xã hội của mình.
Mặt khác, trong quá trình hiện đại hóa, báo chí vẫn phải giữ vững bản sắc, tôn chỉ, mục đích và trách nhiệm xã hội của mình. Công nghệ có thể làm thay đổi cách thức truyền tải, nhưng không thể thay đổi những giá trị cốt lõi như: tính trung thực, khách quan, nhân văn. Làm báo trong thời đại số không chỉ là chạy đua với tốc độ mà quan trọng hơn là giữ vững định hướng; không chỉ là cạnh tranh về công nghệ mà cốt lõi là cạnh tranh về niềm tin.
Thực tiễn cho thấy, tốc độ đưa tin tuy là lợi thế cạnh tranh trực tiếp, nhưng nếu thiếu định hướng đúng đắn thì rất dễ dẫn tới lệch chuẩn, chạy theo xu hướng giật gân, câu khách, làm xói mòn uy tín của báo chí chính thống. Vì vậy, “giữ vững định hướng” là yêu cầu chính trị nhưng cũng là điều kiện tiên quyết để báo chí khẳng định vai trò dẫn dắt dư luận, định hình giá trị và củng cố niềm tin xã hội. Có thể khẳng định, tính hiện đại của nền báo chí, xuất bản không phải là một trạng thái tĩnh mà là một quá trình vận động liên tục, gắn liền với đổi mới tư duy, làm chủ công nghệ và nâng cao trách nhiệm xã hội.
Cuối cùng, trong toàn bộ tiến trình xây dựng một nền báo chí, xuất bản, truyền thông “chuyên nghiệp, nhân văn và hiện đại”, yếu tố con người vẫn giữ vai trò quyết định. Công nghệ có thể làm thay đổi phương thức truyền tải thông tin, rút ngắn khoảng cách không gian-thời gian nhưng không thể thay thế bản lĩnh chính trị, đạo đức nghề nghiệp và trách nhiệm xã hội của người làm báo. Chính con người mới là chủ thể sáng tạo nội dung, là người quyết định giá trị, chiều sâu và định hướng của thông tin trong đời sống xã hội. Vì vậy, con người phải được đặt ở vị trí trung tâm trong mọi chiến lược phát triển báo chí và xuất bản. Nhận thức rõ điều đó, Đảng ta luôn nhất quán nhấn mạnh yêu cầu xây dựng đội ngũ những người làm báo “vừa hồng, vừa chuyên”, vừa có bản lĩnh chính trị vững vàng, trung thành với định hướng tư tưởng, vừa có trình độ chuyên môn cao, năng lực nghề nghiệp hiện đại.
Môi trường thông tin ngày càng phức tạp, đa chiều và cạnh tranh khốc liệt, người làm báo không chỉ đối mặt với áp lực tốc độ và tính hấp dẫn của thông tin, mà còn phải đứng vững trước những tác động của lợi ích, thị hiếu và cả những cám dỗ nghề nghiệp. Điều đó đòi hỏi mỗi nhà báo phải không ngừng rèn luyện bản lĩnh, giữ vững đạo đức, liên tục học tập, đổi mới tư duy, trau dồi kỹ năng để thích ứng với yêu cầu mới.
Chỉ khi hội tụ đầy đủ các yếu tố đó, người làm báo mới có thể thực sự làm chủ công nghệ, làm chủ ngòi bút của mình, tạo ra những tác phẩm có giá trị, có sức thuyết phục và sức lan tỏa, qua đó khẳng định vai trò dẫn dắt dư luận và đóng góp tích cực vào sự phát triển bền vững của xã hội.
Công tác báo chí, xuất bản Việt Nam đang đứng trước một bước ngoặt quan trọng. Nếu biết tận dụng cơ hội, đổi mới kịp thời, chúng ta có thể xây dựng một nền báo chí, xuất bản hiện đại, có sức cạnh tranh cao, đóng góp tích cực vào sự phát triển của đất nước. Ngược lại, nếu chậm đổi mới, chúng ta có thể tụt hậu, mất vai trò dẫn dắt trong hệ sinh thái truyền thông. Chính vì vậy, việc quán triệt và triển khai hiệu quả các quan điểm của Đại hội XIV về báo chí, xuất bản là yêu cầu sống còn đối với mỗi cơ quan báo chí, xuất bản.
Tin tưởng rằng, với sự lãnh đạo của Đảng, sự quản lý của Nhà nước và sự nỗ lực của đội ngũ những người làm báo, báo chí Việt Nam sẽ tiếp tục phát triển vững mạnh, xứng đáng là lực lượng xung kích trên mặt trận tư tưởng-văn hóa, góp phần quan trọng vào sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc.