Những lợi ích cụ thể và bước đi của Trung Quốc và Nga tại Venezuela sau đòn đánh của Mỹ

Cả Trung Quốc và Nga đều có những lợi ích cụ thể, hữu hình và dài hạn tại Venezuela, từ dầu mỏ, khoáng sản chiến lược đến vị thế địa - chính trị. Những lợi ích này đủ lớn để buộc hai nước phải hành động nhằm bảo vệ những gì đã đầu tư và xây dựng.

Tuy nhiên, các biện pháp được lựa chọn nhiều khả năng sẽ mang tính mềm dẻo, dựa trên ngoại giao, pháp lý và tính toán chiến lược, thay vì đối đầu trực diện. Venezuela vì thế trở thành một minh họa điển hình cho cách các cường quốc tìm cách bảo vệ lợi ích trong một trật tự quốc tế ngày càng phức tạp và cạnh tranh.

Trung Quốc: Lợi ích tài nguyên cụ thể gắn với các ngành công nghiệp hiện đại

Đối với Trung Quốc, Venezuela trước hết là một đối tác then chốt trong lĩnh vực năng lượng. Quốc gia Nam Mỹ này sở hữu trữ lượng dầu mỏ được đánh giá là lớn nhất thế giới, đóng vai trò quan trọng trong chiến lược đa dạng hóa nguồn cung năng lượng của nền kinh tế lớn thứ hai thế giới.

Nhiều năm qua, Trung Quốc đã trở thành chủ nợ lớn nhất của Venezuela thông qua các khoản vay quy mô hàng chục tỷ đô la Mỹ, phần lớn được hoàn trả bằng dầu thô. Mô hình “vay - trả bằng dầu” này không chỉ giúp Venezuela duy trì nguồn tài chính trong giai đoạn khó khăn, mà còn mang lại cho Trung Quốc nguồn cung năng lượng dài hạn, tương đối ổn định.

Song song với đó, các tập đoàn nhà nước Trung Quốc như CNPC, Sinopec... đã hiện diện trong lĩnh vực khai thác, dịch vụ và kỹ thuật dầu khí tại Venezuela, từ thăm dò, nâng cấp mỏ dầu nặng đến hỗ trợ hạ tầng khai thác. Sự tham gia này tạo nên mối liên kết lợi ích dài hạn, vượt ra ngoài quan hệ mua bán ngắn hạn, gắn chặt lợi ích kinh tế của hai bên.

Ngoài dầu thô, Venezuela còn sở hữu nhiều loại khoáng sản có ý nghĩa chiến lược đối với các ngành công nghiệp hiện đại của Trung Quốc. Trong đó có thể kể đến coltan (nguồn cung tantalum và niobium) - vật liệu thiết yếu cho sản xuất linh kiện điện tử, tụ điện, thiết bị viễn thông, hàng không vũ trụ và công nghiệp quốc phòng; bauxite - nguyên liệu đầu vào cho sản xuất nhôm, phục vụ các ngành công nghiệp chế tạo, giao thông vận tải, hàng không và năng lượng tái tạo; sắt và vàng - kim loại quan trọng đối với công nghiệp luyện kim, dự trữ tài chính và ổn định hệ thống tiền tệ; các khoáng sản phục vụ chuyển đổi năng lượng, gắn với sản xuất pin, thiết bị điện và hạ tầng năng lượng sạch.

Những nguồn tài nguyên này gắn trực tiếp với các ngành công nghiệp mũi nhọn của Trung Quốc, từ công nghệ cao, quốc phòng, đến sản xuất pin và năng lượng tái tạo. Vì vậy, lợi ích của Trung Quốc tại Venezuela không chỉ mang tính thương mại trước mắt, mà còn liên quan tới an ninh công nghiệp và năng lực cạnh tranh dài hạn.

Ở tầm chiến lược, Venezuela còn giúp Trung Quốc mở rộng hiện diện tại Mỹ Latinh - khu vực ngày càng được Bắc Kinh coi trọng trong chiến lược Phương Nam toàn cầu. Quan hệ với Venezuela cho phép Trung Quốc khẳng định rằng hợp tác Nam - Nam và nguyên tắc tôn trọng chủ quyền vẫn có chỗ đứng, ngay cả tại những khu vực truyền thống chịu ảnh hưởng mạnh của Mỹ.

Trước các diễn biến hiện nay, Trung Quốc sẽ không đối đầu quân sự trực tiếp với Mỹ tại Tây bán cầu vì điều này vượt “lằn ranh đỏ” chiến lược. Nhiều khả năng, Bắc Kinh sẽ ưu tiên bảo vệ lợi ích bằng các công cụ phi quân sự như thúc đẩy ngoại giao đa phương, nhấn mạnh lập trường tôn trọng luật pháp quốc tế, đồng thời tìm cách bảo lưu các khoản nợ, hợp đồng dầu khí và quyền lợi pháp lý đã được thiết lập, kể cả trong các kịch bản chính trị mới tại Caracas.

Nga: Lợi ích địa - chính trị đi cùng các lợi ích kinh tế mang tính biểu tượng

So với Trung Quốc, lợi ích của Nga tại Venezuela đậm đà màu sắc địa - chính trị hơn. Trong bối cảnh quan hệ với Mỹ và phương Tây căng thẳng kéo dài, Venezuela được Nga xem là một trong số ít điểm tựa chiến lược tại Tây bán cầu, giúp Nga khẳng định vai trò của mình ngay tại khu vực mà Mỹ coi là “sân sau”.

Thông qua hợp tác chính trị, quân sự - kỹ thuật và an ninh, Nga đã duy trì được sự hiện diện mang tính biểu tượng, qua đó gửi đi thông điệp rằng trật tự quyền lực tại khu vực này không còn mang tính đơn cực tuyệt đối.

Bên cạnh đó, Nga cũng có lợi ích cụ thể trong lĩnh vực năng lượng tại Venezuela. Tập đoàn Rosneft từng tham gia vào nhiều dự án dầu khí của nước này, từ khai thác đến hỗ trợ thương mại dầu thô. Dù quy mô đầu tư không lớn như Trung Quốc, các dự án này vẫn mang giá trị chiến lược, giúp Nga duy trì ảnh hưởng trong ngành năng lượng toàn cầu và mở rộng không gian hoạt động ngoài các thị trường truyền thống.

Ngoài ra, Venezuela còn là đối tác mua sắm vũ khí và hợp tác quân sự quan trọng của Nga tại Mỹ Latinh, bao gồm máy bay, hệ thống phòng không và huấn luyện kỹ thuật. Những hợp tác này vừa mang lại lợi ích kinh tế, vừa củng cố quan hệ chính trị song phương.

Trước tình hình mới, Nga khó có khả năng can dự trực tiếp bằng biện pháp quân sự, vì khoảng cách địa lý xa, đang bị phân tán nguồn lực ở các mặt trận khác như Ukraine, đối đầu hải quân - không quân với Mỹ tại Caribe có độ rủi ro cực cao.

Nhiều khả năng Nga sẽ gia tăng hiện diện trên mặt trận ngoại giao và thông tin, lên tiếng bảo vệ nguyên tắc chủ quyền, đồng thời lồng ghép vấn đề Venezuela vào các trao đổi chiến lược rộng hơn với Mỹ và các đối tác quốc tế. Cách tiếp cận này cho phép Mátxcơva bảo vệ lợi ích cốt lõi và vị thế chính trị, trong khi vẫn tránh những rủi ro leo thang khó kiểm soát.

Hai xu hướng song song tại Mỹ Latinh

Các quốc gia Mỹ Latinh ngày càng chủ động tính toán, tìm cách tận dụng cơ hội từ nhiều phía, đồng thời hạn chế rủi ro bị cuốn vào đối đầu chiến lược. Trong bức tranh đó, Venezuela không chỉ là điểm nóng riêng lẻ, mà còn là phép thử đối với khả năng tự chủ và cân bằng chiến lược của toàn bộ khu vực Mỹ Latinh trong giai đoạn tới.

Phản ứng của Mỹ Latinh không đồng nhất, mà phản ánh sự đan xen giữa lo ngại, tính toán lợi ích và mong muốn duy trì không gian tự chủ chiến lược trong bối cảnh cạnh tranh nước lớn gia tăng.

Đối với nhiều quốc gia Mỹ Latinh, Trung Quốc trong những năm qua đã trở thành đối tác kinh tế không thể thay thế. Trung Quốc hiện là đối tác thương mại hàng đầu hoặc nằm trong nhóm hàng đầu của các nền kinh tế lớn như Brazil, Chile, Peru, Argentina... Trung Quốc nhập khẩu quy mô lớn các mặt hàng chiến lược của khu vực như dầu mỏ, đồng, lithium, quặng sắt và nông sản, đồng thời đầu tư mạnh vào hạ tầng, năng lượng và viễn thông.

Trong con mắt của nhiều chính phủ Mỹ Latinh, Trung Quốc được nhìn nhận trước hết như một đối tác phát triển mang tính thực dụng, cung cấp nguồn vốn, thị trường và công nghệ, ít gắn với các điều kiện chính trị công khai.

Trong khi đó, dù có hiện diện kinh tế khiêm tốn hơn, Nga lại giữ vai trò đối trọng chính trị và an ninh trong nhận thức của một số nước Mỹ Latinh, đặc biệt là các quốc gia có lập trường phê phán Mỹ. Quan hệ quân sự - kỹ thuật giữa Nga với Venezuela, Cuba hay Nicaragua được xem như một yếu tố giúp các nước này đa dạng hóa quan hệ đối ngoại và giảm phụ thuộc tuyệt đối vào Washington.

Tuy nhiên, sự kiện Venezuela cũng khiến không ít quốc gia Mỹ Latinh gia tăng mức độ thận trọng. Một bộ phận các chính phủ, kể cả những nước có quan hệ kinh tế sâu rộng với Trung Quốc, không mong muốn khu vực trở thành đấu trường đối đầu trực tiếp giữa các cường quốc. Các nền kinh tế lớn như Brazil, Mexico hay Argentina có xu hướng theo đuổi đường lối cân bằng, tránh công khai đứng hẳn về một bên, đồng thời nhấn mạnh nguyên tắc không can thiệp và giải quyết tranh chấp bằng biện pháp hòa bình.

Đáng chú ý, phản ứng của Mỹ Latinh trước vai trò của Trung Quốc và Nga không đơn thuần là “ngả theo” hay “chống lại”, mà ngày càng mang tính thực dụng và chọn lọc. Nhiều quốc gia sẵn sàng hợp tác sâu với Trung Quốc trong các lĩnh vực kinh tế, tài chính, hạ tầng và năng lượng, nhưng lại giữ khoảng cách nhất định với các yếu tố mang tính quân sự hoặc đối đầu địa - chính trị. Với Nga, hợp tác chủ yếu mang tính biểu tượng hoặc tập trung vào một số lĩnh vực cụ thể, thay vì mở rộng toàn diện.

Trong bối cảnh đó, diễn biến tại Venezuela có thể tạo ra hai xu hướng song song trong khu vực. Một mặt, một số quốc gia có thể tăng cường quan hệ với Mỹ nhằm tránh rủi ro an ninh và bất ổn. Mặt khác, nhiều nước khác lại coi việc đa dạng hóa quan hệ với Trung Quốc và Nga là cách thức bảo hiểm chiến lược, giúp họ có thêm lựa chọn trong một trật tự quốc tế đang biến động.