TPO - Trải qua gần 6 thế kỷ, đền thờ Thái sư Cương Quốc công Nguyễn Xí ở xã Đông Lộc (Nghệ An) không chỉ là di tích lịch sử quan trọng mà còn là công trình kiến trúc nghệ thuật độc đáo, tiêu biểu cho nghệ thuật xây dựng thời Lê còn lưu giữ ở Nghệ An.
Độc đáo ngôi đền thờ cổ gần 600 năm tuổi ở Nghệ An.Đền thờ Thái sư Cương Quốc công Nguyễn Xí được xây dựng vào năm 1467 dưới triều vua Lê Thánh Tông tại xã Nghi Hợp (cũ) nay là xã Đông Lộc (tỉnh Nghệ An). Quần thể di tích nằm trên khu đất rộng khoảng 1,6 ha, gồm nhiều hạng mục như nghi môn, hạ điện, trung điện, thượng điện, tả vu, hữu vu, nhà bia, gác chuông… Tất cả được đặt trong không gian khoáng đạt, tựa lưng vào các dãy núi Mão, núi Gươm, núi Cồn Thông, núi Voi, tạo nên thế phong thủy uy nghi, bề thế. Theo sử sách, Thái sư Cương Quốc công Nguyễn Xí (1379-1465) là một trong những vị khai quốc công thần tiêu biểu của triều Lê. Suốt cuộc đời, ông phụng sự qua bốn triều vua Lê gồm Lê Thái Tổ, Lê Thái Tông, Lê Nhân Tông và Lê Thánh Tông, giữ nhiều chức vụ quan trọng. Sau khi ông qua đời, vua Lê Thánh Tông truy tặng tước Thái sư Cương Quốc công, đồng thời cho lập đền thờ với sắc chỉ “quốc tế, quốc tạo” - nghĩa là nhà nước xây dựng và tổ chức tế lễ.Nổi bật trong quần thể đền là nghi môn đồ sộ gồm tam quan và hai cột đại đăng.
Tam quan có ba cửa, trong đó cửa chính được xây ba tầng mái với những đường cong vút đặc trưng của kiến trúc cổ. Hai cột đại đăng cao lớn đứng đối xứng hai bên cổng tam quan, càng làm tăng vẻ bề thế cho công trình. Đây là chi tiết kiến trúc đặc trưng trong các công trình thờ tự cổ, vừa mang ý nghĩa trang trí vừa thể hiện sự tôn nghiêm của nơi thờ tự.
Từ cột trụ, lan can đến mái vòm đều được trang trí tinh xảo với các hình muông thú, hoa văn và phù điêu truyền thống, tạo nên vẻ uy nghi ngay từ lối vào.
Dù đã trải qua nhiều lần trùng tu, tôn tạo, đền Nguyễn Xí vẫn giữ được cơ bản kiến trúc cổ thời Lê. Các tòa điện trong đền được lợp ngói truyền thống, trên bờ mái đắp nổi nhiều hình rồng, phượng, nghê với đường nét mềm mại, sinh động nổi bật giữa nền trời.Phía sau hạ điện là nhà bia và gác chuông được xây dựng theo kiểu tháp ba tầng nhiều mái. Hai công trình này nằm đối xứng qua khoảng sân lộ thiên, tạo nên bố cục hài hòa và cân đối cho toàn bộ khu đền.
Trong quần thể chính điện, trung điện được xem là công trình đặc biệt nhất về kiến trúc. Ngôi điện được dựng từ bốn cột gỗ lớn, tạo nên cấu trúc ba tầng với 12 mái cân xứng. Bên trong, hệ thống kết cấu gỗ được lắp ghép phức tạp, các chi tiết chạm trổ tinh xảo thể hiện tay nghề tài hoa của các nghệ nhân xưa.
Trải qua gần 600 năm tồn tại, đền thờ Thái sư Cương quốc công Nguyễn Xí vẫn giữ được không gian cổ kính và giá trị kiến trúc đặc sắc. Năm 1990, di tích được công nhận là Di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia. Năm 2020, Di tích Nguyễn Xí được xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt.Ngày nay, nơi đây không chỉ là địa chỉ tâm linh của người dân địa phương mà còn trở thành điểm tham quan hấp dẫn đối với du khách thập phương.
Cách khu đền thờ khoảng 2 km là Khu lăng mộ Thái sư Cương Quốc công Nguyễn Xí. Khuôn viên khu lăng mộ được xây dựng cảnh quan đẹp, thoáng mát. Hàng năm vào các dịp lễ tết, người dân và du khách về thắp hương rất đông.
Năm 2026, Lễ hội đền Nguyễn Xí được tổ chức vào này 17, 18, 19/3/2026 (tức 29, 30 tháng Giêng và mùng 1 tháng Hai năm Bính Ngọ).
