Hai bộ quốc kỳ Mỹ và Ả-rập Xê-út được đặt trên sân khấu và trên bàn nơi Bộ trưởng Năng lượng Mỹ Chris Wright ngồi. Trên màn hình lớn, người đồng cấp Ả-rập Xê-út tham gia trực tuyến từ Riyadh. Sau nhiều tháng trì hoãn, thỏa thuận cuối cùng cũng được ký.
Với thoả thuận này, Ả-rập Xê-út đạt được phần lớn những điều họ mong muốn.
Tuy nhiên, gần như ngay sau khi được công bố, thỏa thuận bắt đầu rạn nứt.
Thay đổi đường đột
Sáng 23/7, Tổng thống Donald Trump viết trong bài đăng trên mạng xã hội, rằng thỏa thuận chỉ có hiệu lực nếu Ả-rập Xê-út gia nhập Hiệp định Abraham. Hiệp định này là sáng kiến từ nhiệm kỳ đầu của Tổng thống Trump, nhằm bình thường hoá quan hệ ngoại giao giữa Israel và một số quốc gia Ả-rập. Ông Trump cũng bác bỏ thông tin cho rằng thỏa thuận cho phép Ả-rập Xê-út tự làm giàu uranium.
CNN dẫn nguồn tin am hiểu tình hình cho biết, thay đổi đột ngột diễn ra sau khi Tổng thống Trump tức giận với việc Bộ trưởng Wright không báo cáo trước việc sẽ công bố thoả thuận.
Theo các nguồn tin, ông Trump càng không hài lòng sau khi xuất hiện hàng loạt chỉ trích từ các chuyên gia và truyền thông bảo thủ. Các chương trình trên Fox News - kênh mà ông Trump thường theo dõi - cùng bài xã luận trên Wall Street Journal đặt câu hỏi vì sao thỏa thuận lại được ký mà không gắn với việc bình thường hóa quan hệ giữa Ả-rập Xê-út và Israel. Hai cơ quan truyền thông đều lưu ý rằng đây là điều chính quyền cựu Tổng thống Joe Biden đã theo đuổi.
Điều kiện mới này khiến ngay cả các nhà đàm phán hạt nhân trong chính quyền ngạc nhiên. Hai nguồn tin nói với CNN rằng họ không hề biết trước yêu cầu liên quan đến Hiệp định Abraham.
Trong lúc hỗn loạn, các quan chức Nhà Trắng đổ lỗi cho Bộ Năng lượng. Theo nguồn tin, Nhà Trắng từng yêu cầu Bộ Năng lượng chưa công bố thỏa thuận vào ngày 22/7, nhưng Bộ trưởng Wright vẫn tiến hành, bao gồm việc trả lời phỏng vấn trên Fox Business.
Theo một số trợ lý của ông Trump, thỏa thuận trên thực tế chưa hoàn tất vì tài liệu buộc phải trình Quốc hội vẫn chưa được chuyển đi. Nguồn tin nói rằng tổng thống cùng nhiều trợ lý cấp cao đã vô cùng tức giận trước với việc công bố thỏa thuận.
Người phát ngôn Nhà Trắng Taylor Rogers tuyên bố: “Đội ngũ năng lượng của Tổng thống Trump luôn thống nhất: thỏa thuận hạt nhân dân sự giữa Mỹ và Ả-rập Xê-út chỉ có thể được thực hiện nếu Ả-rập Xê-út gia nhập Hiệp định Abraham, qua đó góp phần mang lại hòa bình thực sự cho Trung Đông”.
Trong khi đó, Bộ Năng lượng khẳng định đã phối hợp chặt chẽ với Nhà Trắng.
“Đây là tin giả. Bộ Năng lượng đã phối hợp chặt chẽ với Nhà Trắng và Bộ Ngoại giao trong suốt quá trình đàm phán cũng như công bố các thỏa thuận này. Mọi khẳng định ngược lại đều sai sự thật”, Thư ký báo chí Ben Dietderich tuyên bố.
Nhà Trắng càng tức giận khi cuộc họp báo ngày 23/7 gần như chỉ xoay quanh thỏa thuận. Thư ký Báo chí Karoline Leavitt nhấn mạnh, Tổng thống Trump là “người chốt thỏa thuận cuối cùng”, khi được hỏi vì sao điều kiện mới không được đề cập trong lễ công bố hôm 22/7.
Bài đăng trên mạng xã hội Truth Social của ông Trump sáng 23/7 cũng khiến phía Ả-rập Xê-út bất ngờ.
Đối với Riyadh, thỏa thuận hạt nhân - vốn không bao gồm điều kiện bình thường hóa quan hệ với Israel - được coi là một thắng lợi ngoại giao lớn. Theo nội dung thỏa thuận, Ả-rập Xê-út sẽ được phép làm giàu uranium trên lãnh thổ của mình sau khi đáp ứng một số điều kiện nhất định, đồng thời hạn chế quyền thanh sát của Cơ quan Năng lượng Nguyên tử quốc tế (IAEA).
Nghi ngờ dồn vào Israel
Động thái của ông Trump là bước ngoặt bất ngờ trong nỗ lực ngoại giao kéo dài nhiều năm.
Gần 20 năm sau khi Mỹ và Ả-rập Xê-út lần đầu tuyên bố ý định hợp tác về năng lượng hạt nhân, hai nước đạt được thỏa thuận sơ bộ vào tháng 10 năm ngoái.
Ngay sau đó, chính quyền Tổng thống Trump gửi báo cáo xin miễn trừ lên Quốc hội, vì thỏa thuận không yêu cầu Ả-rập Xê-út ký Nghị định thư bổ sung. Nghị định thư này quy định cơ chế thanh sát của theo tiêu chuẩn của IAEA.
Tuy nhiên, sau khi gửi báo cáo ban đầu, tiến trình này bị đình trệ trong nhiều tháng do chưa có sự chấp thuận của ông Trump. Theo CNN, sự trì hoãn xuất phát từ lo ngại về cuộc chiến với Iran và khả năng Quốc hội sẽ bác bỏ thỏa thuận.
Theo nguồn tin, các quan chức Bộ Năng lượng tin rằng họ đã nhận được “đèn xanh” từ Tổng thống Trump vào cuối tuần trước, vì thế đã bắt đầu triển khai kế hoạch truyền thông chuẩn bị từ lâu.
Tuy nhiên, một nguồn tin khác nói rằng dù ông Trump có thể đã đồng ý về nguyên tắc với “thỏa thuận sơ bộ”, điều đó không đồng nghĩa với việc hoàn tất hoặc công bố chính thức.
Phản ứng ban đầu của giới chuyên gia đối với các điều khoản bị rò rỉ hầu hết là tiêu cực. Các chuyên gia chống phổ biến vũ khí hạt nhân lo ngại điều khoản cho phép làm giàu uranium, cũng như việc Ả-rập Xê-út không cam kết áp dụng đầy đủ các biện pháp giám sát tăng cường theo Nghị định thư bổ sung.
Ban đầu, chính quyền Mỹ không lung lay trước những chỉ trích, khẳng định các biện pháp bảo đảm song phương trong thỏa thuận vẫn “duy trì những tiêu chuẩn cao nhất về an toàn hạt nhân và chống phổ biến vũ khí hạt nhân”. Bộ Năng lượng vẫn tổ chức lễ ký chính thức vào ngày 22/7.
Tuy nhiên, sau khi tình hình thay đổi vào sáng hôm sau, nhiều người thân cận với chính quyền lập tức nghi ngờ Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu đã can thiệp vào phút chót.
Từ lâu, ông Netanyahu luôn hoài nghi về chương trình hạt nhân của Ả-rập Xê-út. Israel - quốc gia được cho là đang sở hữu vũ khí hạt nhân - phản đối mọi thỏa thuận có thể mở đường để một quốc gia Ả-rập sở hữu bom hạt nhân.
Nhà Trắng sau đó khẳng định ông Trump và ông Netanyahu không hề trao đổi về vấn đề này.
“Theo hiểu biết của tôi thì không”, bà Leavitt trả lời các phóng viên, đồng thời nhấn mạnh ông Trump chỉ nhắc lại lập trường lâu nay về việc Ả-rập Xê-út cần bình thường hóa quan hệ với Israel.
