New York Times đưa tin, nhà máy Zaporizhzhia có công suất 6 gigawatt, tương đương khoảng 1/4 sản lượng điện của Ukraine trước xung đột. Cả Kiev và Moscow đều mong muốn khởi động lại nhà máy này để phục vụ mục tiêu tái thiết và ổn định năng lượng, song mỗi bên đều khẳng định quyền kiểm soát là điều không thể nhượng bộ.
Nhà máy điện hạt nhân Zaporizhzhia được kỳ vọng sẽ đóng vai trò then chốt trong quá trình phục hồi hậu chiến của Ukraine. Tuy nhiên, vấn đề kiểm soát nhà máy không chỉ là câu chuyện giữa Ukraine và Nga. Mỹ cũng thể hiện sự quan tâm, coi cơ sở này là cơ hội để thúc đẩy lợi ích kinh tế của Mỹ trong một thỏa thuận hòa bình.
Trước đó, Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky cho biết, các nhà đàm phán của Mỹ đã đề xuất Mỹ, Nga và Ukraine cùng vận hành nhà máy. Tuy nhiên, Kiev đã bác bỏ ý tưởng này, cho rằng nó không đảm bảo được chủ quyền và lợi ích lâu dài của Ukraine.
Hiện tại, nhà máy Zaporizhzhia tiềm ẩn rủi ro về an toàn hạt nhân vì thường xuyên bị cắt điện do xung đột. Ngoài ra, nguồn cung cấp nước làm mát cũng gặp vấn đề sau khi nhà máy thủy điện Kakhovka bị phá hủy. Hiện tại, nhà máy phụ thuộc vào máy phát điện diesel, hồ làm mát và giếng nước ngầm, điều này chỉ là giải pháp mang tính tạm thời và tiềm ẩn rủi ro trong các tình huống khẩn cấp.
Về phía Nga, Điện Kremlin khẳng định sẽ không từ bỏ việc kiểm soát nhà máy Zaporizhzhia. Moscow có kế hoạch khởi động lại các lò phản ứng, kết nối nhà máy với lưới điện quốc gia Nga và cung cấp điện cho các khu vực miền nam và miền đông Ukraine đang do Nga kiểm soát.
Trong khi đó, đối với Kiev, Zaporizhzhia mang ý nghĩa sống còn. Không chỉ là vấn đề chấm dứt sự kiểm soát, mà còn liên quan trực tiếp đến an ninh năng lượng và khả năng phục hồi kinh tế của Ukraine. Trước xung đột, Zaporizhzhia đáp ứng khoảng 25% nhu cầu điện năng của cả nước.
Đề xuất của Mỹ và Ukraine
Theo New York Times, vào tháng 11, Mỹ và Nga từng xây dựng một kế hoạch sơ bộ nhằm khởi động lại nhà máy Zaporizhzhia dưới sự giám sát của Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA), trong đó sản lượng điện sẽ được chia sẻ giữa Nga và Ukraine.
Đề xuất mới nhất từ chính quyền Tổng thống Mỹ Donald Trump kêu gọi Mỹ, Nga và Ukraine cùng quản lý nhà máy. Tuy nhiên, Tổng thống Zelensky tiếp tục phản đối phương án này, thay vào đó đề xuất mô hình liên doanh giữa Mỹ và Ukraine nhằm bảo đảm lợi ích chiến lược của Kiev.
Nguồn tin cho rằng mô hình này có thể cho phép Mỹ bán hoặc chuyển nhượng phần vốn của mình cho Nga trong tương lai. Tuy nhiên, phương án đó không được Điện Kremlin chấp nhận, bởi Moscow yêu cầu quyền kiểm soát đối với nhà máy.
Trong bối cảnh căng thẳng kéo dài, ngày 28/12, Nga và Ukraine đã đạt được một thỏa thuận ngừng bắn cục bộ xung quanh nhà máy điện hạt nhân Zaporizhzhia. Thỏa thuận này cho phép các bên bắt đầu sửa chữa đường dây truyền tải điện gần nhà máy, được xem là bước đi nhằm giảm thiểu rủi ro an toàn hạt nhân.
