Khám phá hình tượng Long Mã trên kiến trúc xưa xứ Huế

Long Mã - linh vật kết hợp giữa rồng và ngựa, vốn mang ý nghĩa cát tường, trí tuệ trong văn hóa phương Đông. Riêng tại Huế, hình tượng này xuất hiện với mật độ khá dày đặc và đa dạng, từ kiến trúc cung đình, lăng tẩm đến bình phong, đình làng, trường học, chùa chiền… trở thành dấu ấn trang trí đặc sắc trong không gian di sản Cố đô.
Tại Huế, du khách dễ dàng bắt gặp Long Mã trên nhiều công trình kiến trúc thuộc Quần thể di tích Cố đô Huế như Thái Bình Lâu, Cơ Mật Viện (Tam Tòa), Tứ Phương Vô Sự Lâu… (trong ảnh là bức bình phong Long Mã ở Cơ Mật Viện, phường Phú Xuân).
Hình tượng này cũng hiện diện tại nhiều lăng vua triều Nguyễn, các bức bình phong cổ, hay những địa điểm nổi bật như Trường THPT Chuyên Quốc Học Huế, đình làng Kim Long, làng Sình, làng Lại Thế, chùa chiền, miếu thờ họ tộc và cả kiến trúc tư gia (trong ảnh là hình tượng Long Mã trên bình phong trước đình làng Lại Thế, phường Mỹ Thượng).
Theo các nhà nghiên cứu, Long Mã thường được tạo hình với đầu rồng, vảy rồng, thân ngựa, đôi khi phối hợp thêm sừng, bờm dáng rồng, thân thon dài, móng vững chãi. Trên các bức bình phong ở Huế, Long Mã thường đi kèm mây phía trên, sóng nước phía dưới, tạo cảm giác linh vật đang chuyển động mạnh mẽ, đầu ngẩng cao uy dũng.
Trong truyền thuyết phương Đông, Long Mã gắn liền với câu chuyện “Long Mã phụ Hà đồ” (龍馬負河圖) thời Phục Hy, biểu trưng cho điềm lành trời ban và hành trình khai mở tri thức, trật tự vũ trụ.
Tiến sĩ Phan Thanh Hải - Giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao TP. Huế - cho biết Long Mã là sự kết hợp đặc biệt giữa rồng - lân - ngựa, biểu trưng cho sự thông thái, may mắn và trường tồn. Ở chiều sâu biểu tượng, Long Mã còn thể hiện chí khí của bậc quân tử, với rồng bay tượng trưng cho trục tung, ngựa chạy tượng trưng cho trục hoành, hàm ý sự hài hòa giữa trời và đất.
“Linh vật này hội tụ uy phong của rồng và sự phóng khoáng, tự do của ngựa… long mã còn được xem là hiện thân của sức mạnh siêu linh và trí tuệ, báo hiệu sự xuất hiện của bậc thánh nhân”, tiến sĩ Phan Thanh Hải lý giải.
Theo giới nghiên cứu, vì gắn với hành trình khai mở tri thức nên Long Mã thường xuất hiện tại các công trình liên quan đến sự học, như Thái Bình Lâu - nơi vua nghỉ ngơi, đọc sách, lầu Tứ Phương Vô Sự (cùng thuộc Đại Nội Huế) - nơi học tập của các hoàng tử hay bình phong Long Mã nổi tiếng tại Trường Quốc Học Huế, được xây dựng cuối thế kỷ 19 dưới thời vua Thành Thái (trong ảnh là bình phong Long Mã trước Trường Quốc Học Huế).
Ở góc nhìn phong thủy, Long Mã được xem là linh vật trấn giữ, giúp hóa giải điều bất lợi, mang đến phúc khí, trường thọ và hạnh phúc, nên xuất hiện phổ biến trong cả kiến trúc, vật dụng cung đình lẫn dân gian.
Tiến sĩ Nguyễn Phước Hải Trung - Phó Giám đốc Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế - cho rằng Long Mã thể hiện rõ triết lý tiếp biến văn hóa phương Đông và thường được phối hợp cùng các linh vật Long - Ly - Quy - Phụng trong hệ thống trang trí triều Nguyễn (trong ảnh là hình tượng Long Mã bình phong đình làng Kim Long, phường Kim Long).
Đáng chú ý, Long Mã tại Huế được thể hiện qua nhiều loại hình nghệ thuật như đắp vôi vữa, vẽ màu, nhưng nổi bật nhất là khảm sành sứ, tạo nên vẻ đẹp sống động, giàu chiều sâu thị giác.