KỲ LÂN LÀ KỲ LÂN NÀO?
Người Việt vốn không xa lạ gì với kỳ lân, con thần thú cổ đại, rất quen thuộc trong khối đồng văn Hán ngữ, mà người Trung Quốc viết là 麒麟 (bính âm: qí lín). Theo Thuyết văn giải tự của Hứa Thận thì lân là tên gọi chung chỉ cặp đôi kỳ lân, trong đó, kỳ là con đực và lân là con cái. Được coi là loài thú nhân từ, không giẫm đạp lên cỏ tươi và sinh vật sống, dẫu vậy, kỳ lân lại có bộ dạng khá dữ dằn, với tạo hình nửa rồng nửa thú, các bộ phận là tổng hợp của rất nhiều loài vật, có thể một sừng hoặc dạng lộc nhung hay gạc giống như sừng hươu nai...
Thế nhưng, còn có một kỳ lân khác, có nguồn gốc Tây phương, trông đích thị một con ngựa, chỉ khác mỗi chiếc sừng dài nhọn hoắt giữa trán (có thể có thêm đôi cánh hoặc không). Đây cũng là con vật thần thoại, tiếng Anh gọi là unicorn, ghép từ uni (uni- tiền tố tiếng La Tinh có nghĩa là một) và cornu (sừng).
Câu hỏi đặt ra, là tại sao, unicorn lại được Việt dịch thành “kỳ lân”? Trong khi, ở chính quê hương của kỳ lân, unicorn là “độc giác thú” 独角兽 (thú một sừng), rất “trực quan”, trong Hán ngữ phổ thông hiện đại. Chẳng lẽ, tiền bối nào ở ta đã dịch bừa, rồi “sai lâu thành đúng”; hay đã chọn cách dịch tương đương, vốn không phải quá khó tìm trong kho tàng văn học cổ, như cách Đào Duy Anh dịch cây “phong” thành cây “bàng” (bản địa hóa một loài cây cùng có lá đỏ)?1
[Nói thêm: Có người dịch unicorn là “kỳ mã” hoặc “bạch kỳ mã”, nhưng đây là cách ghép từ tùy tiện, bởi bản thân chữ kỳ 騏 – “ngựa tốt” đã có “ngựa” trong đó rồi, hơn nữa, còn có nghĩa khác là “ngựa xám”, thì không thể vừa trắng vừa xám được].
NGỰA HOÁ KỲ LÂN VÀ "KỲ LÂN HOÁ" NGỰA
Ngoài lý do ngôn ngữ qua phân tích từ nguyên như đã nói, nguyên nhân dẫn đến khác biệt trong việc diễn dịch hình ảnh unicorn – ngựa một sừng, có thể còn do trong văn hóa Trung Hoa, kỳ lân là linh thú bản địa, đã hình thành hệ biểu tượng hoàn chỉnh.
Với người Việt, “tứ linh” là long, ly/lân, quy, phượng (rồng đứng đầu); còn với người Trung Quốc, “tứ linh” theo Kinh Lễ lại là lân, phượng, quy, long (lân đứng đầu). Rất có thể, “trật tự” sắp đặt này có liên quan đến Khổng Tử – ông tổ của Nho giáo, người đã biên soạn Kinh Xuân Thu (còn gọi Lân kinh, Lân sử) – một bộ sử viết theo lối biên niên, song ngụ ý sâu xa của nó bao hàm triết lý về nền đạo đức chính trị quân chủ, theo thuyết chính danh của nhà Nho. Chính vì vậy, người Trung Quốc đã gọi unicorn là “độc giác thú” một cách trung tính, thay vì “kỳ lân” – vốn đã gắn chặt với thiên mệnh – minh quân tới mức không thể “giải thiêng” (desacralization) hoặc “tha hóa” (alienation).
[1] Như trong câu “Nguyệt sắc như ba phong thụ đan” [月色如波楓樹丹] trong bài “Diên Hựu tự” của sư Huyền Quang. Việt Nam không có cây phong nên có thể dịch phong (lá đỏ) thành bàng (cũng lá đỏ) như một cách hiểu thay thế, tuy không khoa học nhưng người đọc của xứ nhiệt đới như nước ta dễ cảm thụ (xem Đào Duy Anh, Hán Việt từ điển).
Nội dung: Kiều Hải | Thiết kế: Trà My
