Lực lượng nòng cốt của đại học nghiên cứu
Nghị quyết số 57 và Nghị quyết số 71 của Bộ Chính trị đã đặt ra một yêu cầu mang tính chiến lược: phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao để tạo nền tảng cho tăng trưởng kinh tế - xã hội, đặc biệt trong các lĩnh vực công nghệ then chốt. Trong cấu trúc thực thi các nghị quyết này, đại học giữ vai trò trung tâm, là nơi trực tiếp đào tạo, nghiên cứu và chuyển hóa tri thức thành năng lực cạnh tranh quốc gia.
Tuy nhiên, một thực tế không thể né tránh là nếu các trường đại học tiếp tục chạy theo mở rộng quy mô, tăng số lượng ngành, tăng chỉ tiêu, thì bài toán chất lượng sẽ còn rất lâu mới tìm được đáp số thuyết phục. Chuyển động chính sách đã rõ, nhưng điểm nghẽn lớn nhất hiện nay nằm ở khâu tổ chức thực hiện.
Phát biểu tại phiên họp Hội đồng Đại học Quốc gia Hà Nội, PGS.TS Hoàng Minh Sơn, Giám đốc Đại học Quốc gia Hà Nội, nhấn mạnh, yêu cầu mang tính then chốt của giai đoạn hiện nay là chuyển mạnh từ tư duy xây dựng chủ trương sang tổ chức thực hiện thực chất, lấy kết quả đầu ra làm thước đo. Theo ông, triển khai Nghị quyết 57-NQ/TW không thể dừng ở việc thiết lập các mạng lưới hay mô hình mang tính hình thức, mà phải gắn chặt với các bài toán lớn của thực tiễn phát triển đất nước, của địa phương và doanh nghiệp.
Tinh thần xuyên suốt là xác định rõ trách nhiệm đến từng đơn vị, từng cá nhân: rõ người, rõ việc, rõ sản phẩm, rõ tiến độ. Với Đại học Quốc gia Hà Nội, vấn đề cốt lõi không phải là làm nhiều, mà là làm đúng và làm sâu; không phải dàn trải nguồn lực, mà tập trung vào những nhiệm vụ nghiên cứu mũi nhọn, tổ chức vận hành hiệu quả để tạo ra giá trị thực.
Chương trình công tác năm 2026 của Đại học Quốc gia Hà Nội được xây dựng theo hướng triển khai đồng bộ, thực chất các nhiệm vụ về khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, nhằm nâng cao chất lượng đào tạo, năng lực nghiên cứu và vị thế quốc tế. Các mục tiêu cụ thể được lượng hóa rõ ràng, nâng cao chất lượng công bố quốc tế; phát triển các nhóm nghiên cứu mạnh, trung tâm nghiên cứu xuất sắc; gia tăng sáng chế, giải pháp hữu ích; thúc đẩy thương mại hóa, chuyển giao công nghệ; hình thành doanh nghiệp khoa học và công nghệ; đồng thời đẩy mạnh chuyển đổi số toàn diện trong quản trị, đào tạo và nghiên cứu.
Một điểm nhấn đáng chú ý là đề xuất chính sách thu hút nghiên cứu sinh xuất sắc, tài năng học tập và nghiên cứu toàn thời gian tại Đại học Quốc gia Hà Nội. Nhiều đại biểu thống nhất rằng, nếu muốn xây dựng đại học nghiên cứu đúng nghĩa, không thể coi nghiên cứu sinh chỉ là “người học”, mà phải xác định họ là lực lượng nghiên cứu nòng cốt.
Đào tạo tiến sĩ vì thế cần gắn chặt với sản phẩm khoa học cụ thể, với yêu cầu nghiêm ngặt về chất lượng đầu ra. Chính sách thu hút, hỗ trợ phù hợp sẽ tạo điều kiện để nghiên cứu sinh toàn tâm toàn ý cho nghiên cứu, đồng thời góp phần hình thành các nhóm nghiên cứu mạnh, có khả năng giải quyết các bài toán lớn của thực tiễn.
Kì vọng đột phá từ nhân lực tinh hoa
PGS.TS Huỳnh Quyết Thắng, Giám đốc Đại học Bách khoa Hà Nội, khẳng định, từ nhận thức mới và tư duy phát triển được xác lập tại Đại hội lần thứ XIV của Đảng, giáo dục đại học được đặt vào vị trí trung tâm trong việc hiện thực hóa khát vọng phát triển nhanh, bền vững và tự chủ của đất nước. Trong hệ thống động lực phát triển mới, giáo dục đại học không chỉ có chức năng đào tạo nguồn nhân lực đáp ứng nhu cầu trước mắt của thị trường lao động, mà còn giữ vai trò dẫn dắt đổi mới, kiến tạo năng lực phát triển dài hạn, hình thành đội ngũ nhân tài, trí thức và chuyên gia có khả năng làm chủ tri thức, công nghệ và sáng tạo. Giáo dục đại học, vì vậy, không chỉ là lĩnh vực phục vụ phát triển, mà là lĩnh vực trực tiếp dẫn dắt phát triển, tạo dựng năng lực cạnh tranh và năng lực tự chủ của quốc gia.
Trong Chiến lược phát triển giai đoạn 2025-2035, tầm nhìn đến năm 2045, Đại học Bách khoa Hà Nội xác định rõ định hướng trở thành đại học tinh hoa, xuất sắc, nơi hội tụ con người tinh hoa, tri thức sáng tạo, hợp tác mở, được dẫn dắt bởi tinh thần tự chủ, trí tuệ số và khát vọng phụng sự đất nước. Trên nền tảng triết lí xuất sắc hội tụ, nhà trường xác lập năm trụ cột phát triển chiến lược: xuất sắc về con người; xuất sắc về tri thức, khoa học và công nghệ; xuất sắc về hợp tác; xuất sắc về giá trị; xuất sắc về quản trị, qua đó định hình bản sắc và bảo đảm định hướng phát triển bền vững trong dài hạn.
Bộ trưởng Bộ GD&ĐT Nguyễn Kim Sơn khẳng định, triển khai Nghị quyết Đại hội XIV và Nghị quyết 71-NQ/TW trong thời gian tới đặt ra khối lượng công việc rất lớn cho ngành giáo dục. Trước hết và có ý nghĩa nền tảng là đổi mới tư duy, nhận thức về giáo dục và đào tạo.
Chuyển mạnh sang phát triển theo chiều sâu
Trong nhiều năm, không ít cơ sở giáo dục đại học vẫn ưu tiên mở rộng quy mô tuyển sinh, tăng số lượng ngành đào tạo, chạy theo chỉ tiêu và xếp hạng hình thức, trong khi nền tảng cốt lõi là chất lượng đào tạo và nghiên cứu chưa theo kịp. Cơ chế quản trị đại học chậm đổi mới cũng là lực cản đáng kể.
Muốn tháo gỡ điểm nghẽn này, không còn con đường nào khác ngoài việc chuyển mạnh sang phát triển theo chiều sâu: xác định rõ trọng tâm, trọng điểm; tập trung nguồn lực cho các lĩnh vực mũi nhọn; coi chất lượng đầu ra và tác động xã hội là thước đo cao nhất. Chỉ khi đại học thay đổi tư duy từ làm nhiều sang “làm tinh”, từ quản lí hành chính sang quản trị theo kết quả, các nghị quyết lớn về phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao mới thực sự đi vào cuộc sống.
Đổi mới tư duy không chỉ là khẩu hiệu, mà là việc xác lập nhận thức mới về vai trò, vị trí, sứ mệnh của giáo dục; về vai trò chủ đạo của Nhà nước; vị trí nòng cốt của hệ thống giáo dục công lập; cũng như cách thức huy động, đầu tư và sử dụng hiệu quả các nguồn lực cho giáo dục. Cùng với đó là nhận thức đầy đủ hơn về tự chủ đại học, đi kèm với gia tăng vai trò lãnh đạo toàn diện của tổ chức Đảng trong các cơ sở giáo dục, đặc biệt là đại học và giáo dục nghề nghiệp.
Một trong những điều kiện tiên quyết để các chủ trương đi vào cuộc sống là bảo đảm nguồn lực. Ngành giáo dục đang tích cực triển khai Nghị quyết của Quốc hội về chủ trương đầu tư Chương trình mục tiêu quốc gia hiện đại hóa, nâng cao chất lượng giáo dục và đào tạo giai đoạn 2026-2035.
Chương trình này xác định rõ trọng tâm đầu tư: hiện đại hóa các cơ sở giáo dục đại học và một số cơ sở giáo dục nghề nghiệp trọng điểm. Việc tăng cường đầu tư từ ngân sách Nhà nước, nâng cao tỉ lệ chi cho giáo dục và nghiên cứu khoa học được kì vọng sẽ tạo ra diện mạo mới cho hệ thống giáo dục, cả về quy mô, chất lượng lẫn vị thế.
Các cơ sở giáo dục ngoài công lập cũng được khuyến khích tham gia đào tạo trong các lĩnh vực công nghệ, kĩ thuật mới như bán dẫn, năng lượng hạt nhân, trí tuệ nhân tạo…, góp phần đa dạng hóa nguồn cung nhân lực chất lượng cao.