Đáy biển bị cày xới
Sá sùng phân bố ở nhiều bãi triều Quảng Ninh, trong đó tập trung tại các khu vực như Quan Lạn, Minh Châu, Ngọc Vừng, nơi nhiều hộ dân sống bằng nghề khai thác truyền thống. Giá trị kinh tế cao khiến loài hải sản này luôn nằm trong tầm ngắm của các nhóm khai thác trái phép. Hệ lụy không chỉ là sự suy giảm trữ lượng, mà còn là tổn thương dài hạn với hệ sinh thái đáy, nơi sá sùng sinh sống, sinh sản và góp phần “làm sạch” nền đáy.
Nếu cách khai thác thủ công truyền thống chủ yếu dựa vào mai, thuổng và kinh nghiệm nhận biết dấu vết trên bãi triều, thì thời gian gần đây xuất hiện tình trạng tàu thuyền sử dụng bơm áp lực kết hợp cào đáy, thậm chí dùng ống thổi sục thẳng xuống đáy biển để lùa, bật sinh vật lên rồi thu gom.
Theo phản ánh được ghi nhận tại một số khu vực ở sông Mang, Quan Lạn và Minh Châu, đội tàu hoạt động có tổ chức cả ngày lẫn đêm, di chuyển vào những vùng bãi triều, giáp ranh, nơi còn nguồn sá sùng. Đây là kiểu khai thác tận diệt, vừa tận thu con trưởng thành, vừa phá hủy nền đáy, khiến quần thể khó phục hồi.
Đáng chú ý, cuối đêm 4/2, tại khu vực hòn Cán Đao, vùng biển Ngọc Vừng, lực lượng liên ngành đã phát hiện tàu cá QN-41219 đang khai thác thủy sản bằng hình thức dùng ống thổi sục xuống đáy biển. Kiểm tra cho thấy phương tiện được trang bị máy bơm tạo áp lực công suất lớn cùng hệ thống ống nhựa dài, đường kính lớn để sục, thổi, phục vụ mục đích khai thác sá sùng. Chủ phương tiện là ông Phạm Văn Cơ, trú tại Đông Trung, đặc khu Vân Đồn.
Về bản chất, những can thiệp cơ học kiểu này làm đảo lộn cấu trúc trầm tích, phá hủy nơi trú ẩn, đường di chuyển tự nhiên của nhiều loài sinh vật đáy. Khi tầng đáy bị cày xới liên tục, hệ sinh thái ven đảo, bãi triều mất khả năng tự tái tạo, kéo theo nguy cơ suy giảm đa dạng sinh học, không chỉ riêng sá sùng.
Cảnh báo đỏ
Từ 11/11/2016, UBND tỉnh ban hành Quyết định 3818/2016/QĐ,UBND quy định danh mục phương pháp, loại nghề, ngư cụ bị cấm và thời gian cấm khai thác sá sùng. Văn bản nêu rõ các hành vi bị cấm quanh năm như tạo hang, đào rãnh, đào theo đường di chuyển của sá sùng, bơm hút cát, sử dụng bơm áp lực để bắt sá sùng, phá hủy môi trường sống tự nhiên, cản trở trái phép đường di chuyển tự nhiên của các loài thủy sản, dùng âm thanh, ánh sáng, hóa chất dẫn dụ, sử dụng ngư cụ không phải mai, thuổng.
Đặc biệt, Quyết định 3818 quy định thời gian cấm tuyệt đối mọi hình thức, phương pháp khai thác sá sùng tự nhiên, kể cả thủ công truyền thống, trong giai đoạn từ 1/6 đến hết 31/7 hằng năm, trùng thời kỳ sinh sản.
Vấn đề là, lợi nhuận lớn đang thúc đẩy lách luật bằng cách đưa tàu ra vùng ven đảo lúc thủy triều xuống, hoạt động ban đêm, hoặc núp dưới hình thức thu mua thủy sản nhưng cải hoán, lắp thêm thiết bị bơm áp lực. Trường hợp tàu QN-41219 bị phát hiện nói trên cũng cho thấy thủ đoạn “đăng ký một đằng, khai thác một nẻo”.
Sức ép từ cộng đồng dân cư và dấu hiệu tái diễn phức tạp đã khiến chính quyền phải vào cuộc mạnh hơn. Mới đây, UBND đặc khu Vân Đồn tổ chức họp khẩn liên ngành để bàn giải pháp xử lý dứt điểm tình trạng khai thác sá sùng trái phép tại Quan Lạn, Ngọc Vừng. Cuộc họp có sự tham gia của công an, biên phòng, cảnh sát đường thủy, lực lượng chuyên ngành biển, hải đảo, thủy sản.
Lãnh đạo đặc khu yêu cầu xử lý nghiêm, không để kéo dài, đồng thời giao cơ quan chuyên môn tham mưu thành lập tổ công tác xử lý vi phạm theo quy định chống khai thác IUU, phân công rõ người, rõ việc, rõ trách nhiệm, đặt mục tiêu giải quyết dứt điểm trước 6/3/2026. Cùng với tuần tra, kiểm soát, địa phương tăng tuyên truyền, nhấn mạnh vai trò của bí thư chi bộ, trưởng thôn tại Quan Lạn, Ngọc Vừng trong nắm tình hình, kịp thời báo tin khi có dấu hiệu vi phạm.
Thực tế, Quảng Ninh đã triển khai nhiều nội dung quản trị biển theo hướng bền vững, từ quy hoạch không gian biển, khu bảo tồn, khu bảo vệ nguồn lợi, đến thả giống tái tạo. Cổng thông tin tỉnh từng nêu mô hình đồng quản lý nguồn lợi sá sùng tại Minh Châu, Quan Lạn, mô hình bãi sá sùng tại khu vực Đại Bình, xã Đầm Hà, góp phần tạo việc làm, tăng thu nhập cho khoảng 300 hộ gia đình.
Tuy nhiên, đồng quản lý chỉ hiệu quả khi có ranh giới, quy ước cộng đồng rõ ràng và cơ chế kiểm soát từ chính cộng đồng, đi kèm chế tài đủ sức răn đe với nhóm “đánh bắt kiểu công nghiệp”. Nếu nguồn lợi bị rút ruột bởi tàu thuyền lạ, người làm nghề truyền thống sẽ là nhóm chịu thiệt đầu tiên, vì họ phụ thuộc trực tiếp vào trữ lượng tự nhiên và thường không đủ năng lực cạnh tranh bằng máy móc tận diệt.
Để tránh kịch bản cạn kiệt rồi mới bảo tồn, việc kiểm tra, xử lý cần chuyển từ chiến dịch sang thường xuyên, từ đuổi bắt sang ngăn chặn từ gốc. Tăng mật độ tuần tra ở vùng bãi triều, giáp ranh, kiểm soát chặt tàu đăng ký thu mua nhưng hoán cải thiết bị, lập điểm nóng giám sát cộng đồng, công khai kết quả xử lý để răn đe, đồng thời hỗ trợ sinh kế thay thế cho nhóm lao động phụ thuộc vào khai thác ven bờ. Chỉ khi lợi ích ngắn hạn không còn cơ hội lấn át, sá sùng mới có cửa trở lại đúng vị trí của một nguồn lợi quý, nuôi sống cộng đồng theo cách bền vững, thay vì trở thành mỏ vàng bị đào đến kiệt quệ.
