Huyền thoại Mường Ham
Từ sáng sớm, con đường dẫn vào bản làng xã Mường Ham (tỉnh Nghệ An) đã rực rỡ sắc xuân. Những người phụ nữ Thái duyên dáng trong bộ váy đen, thắt lưng xanh, đầu quấn khăn piêu, các chàng trai chỉnh tề trong trang phục truyền thống, tay cầm chiêng, trống chuẩn bị cho giờ khai lễ. Giữa không gian núi rừng bao la, tiếng cồng chiêng ngân vang như đánh thức cả đại ngàn.
Theo truyền thuyết, Mường Ham do Tạo Nọi - con trai duy nhất của Tạo Mường Tôn - từ vùng đất Quế Phong về lập nên. Mường được hợp thành từ Khủn Tinh và Mường Ham (thuộc các xã Châu Cường, Châu Quang của huyện Quỳ Hợp cũ).
Khi Tạo Nọi qua đời, dân bản lập đền thờ để tưởng nhớ công lao của ông. Ngôi đền ấy về sau được khôi phục thành Đền Mường Ham - một nhánh thờ của Đền Chín Gian ở huyện Quế Phong cũ, cách khoảng 60 km về phía Tây. Trong tâm thức người Thái, Tạo Nọi không chỉ là người có công lập mường mà còn là vị thần bảo hộ, che chở cho bản làng qua bao biến thiên.
Huyền thoại Mường Ham còn gắn với tên gọi xưa Thẳm Pựn Pang - Nang Ni, liên quan đến những hang động đẹp và phong cảnh sơn thủy hữu tình của vùng đất này. Những câu chuyện kể rằng trong hang sâu từng có ánh sáng lạ, có suối nguồn không bao giờ cạn - biểu tượng cho sự sinh sôi, thịnh vượng của mường bản.
Cuối năm 2023, đền Mường Ham được UBND tỉnh Nghệ An xếp hạng Di tích Lịch sử cấp tỉnh, khẳng định giá trị văn hóa, lịch sử của vùng đất này.
Trang nghiêm phần lễ, rộn ràng phần hội
Lễ hội Mường Ham thường diễn ra từ mùng 5-7 tháng Giêng Âm lịch hàng năm. Phần lễ diễn ra với các nghi thức khai quang, cúng lễ, dâng lễ và tạ lễ Tạo Mường, Tạo Nọi. Trong làn khói hương nghi ngút, già làng chủ lễ thành kính đọc lời khấn, cầu cho mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu, bản làng yên vui. Mỗi động tác, mỗi lời khấn đều được thực hiện theo nghi thức cổ truyền, thể hiện sự tôn kính đối với các vị thần đã có công dựng bản lập mường.
Bên ngoài sân đền, người dân đứng thành vòng tròn, lặng im theo dõi. Nhiều cụ già mắt rưng rưng khi nhắc lại chuyện xưa, kể cho lớp trẻ nghe về công lao của Tạo Nọi. “Lễ hội là dịp để con cháu nhớ về cội nguồn, biết mình từ đâu mà có”, một già bản chia sẻ.
Ngay sau phần lễ trang nghiêm là không khí vui hội kéo dài từ ngày 5-7 tháng Giêng. Từ sáng sớm, tiếng hò reo cổ vũ các môn thể thao dân tộc vang dậy cả thung lũng. Ném còn, bắn nỏ, kéo co, khắc luống, nhảy sạp… mỗi trò chơi đều thu hút đông đảo người tham gia. Ở sân ném còn, quả còn rực rỡ sắc màu được tung lên cao giữa nền trời xanh thẳm. Mỗi lần quả còn xuyên qua vòng tròn trên đỉnh cột là tiếng reo hò lại vỡ òa.
Cách đó không xa, những thanh niên khỏe khoắn thi bắn nỏ, ánh mắt tập trung cao độ. Tiếng nỏ bật dây khô giòn, mũi tên lao vun vút về phía bia, nhận tràng pháo tay tán thưởng của đông đảo người dân và du khách.
Buổi tối, hội diễn nghệ thuật quần chúng khiến không gian càng thêm lung linh. Những điệu múa xòe uyển chuyển hòa cùng tiếng khèn, tiếng chiêng tạo nên bức tranh văn hóa sống động. Du khách thập phương, không chỉ người Thái ở Quỳ Hợp mà còn từ Quỳ Châu, Quế Phong, cùng nắm tay nhau nhảy sạp, hòa vào nhịp vui chung.
Gìn giữ hồn cốt bản mường
Không chỉ là ngày hội vui xuân, lễ hội Mường Ham còn là nơi hội tụ, kết nối cộng đồng. Theo các già làng, đây là dịp người dân trong vùng tụ họp đông đủ nhất trong năm. Những người đi làm ăn xa cũng tranh thủ trở về, cùng gia đình dâng hương, dự hội.
Các gian hàng trưng bày sản vật địa phương cũng thu hút đông đảo du khách. Từ thổ cẩm, rượu cần, măng rừng, mật ong đến các món ẩm thực truyền thống… tất cả tạo nên một phiên chợ xuân đậm bản sắc. Nhiều sản phẩm của bà con Thái không chỉ xuất hiện ở hội chợ mà còn có mặt ở nhiều thị trường trong và ngoài tỉnh.
Giữa nhịp sống hiện đại, việc khôi phục và duy trì lễ hội truyền thống mang ý nghĩa đặc biệt. Đó không chỉ là bảo tồn một di tích hay một nghi thức mà là gìn giữ hồn cốt văn hóa của cả một cộng đồng. Tiếng chiêng, điệu xòe, trò chơi dân gian… tất cả như sợi dây kết nối quá khứ với hiện tại.
Lễ hội Mường Ham không chỉ mở đầu năm mới của đồng bào Thái miền Tây xứ Nghệ mà còn mở ra hành trình trở về với cội nguồn - nơi mỗi người tìm thấy sự tự hào và yêu thương trong nhịp chiêng đại ngàn.
