Hoàn thiện pháp luật theo hướng nhân đạo, hiện đại
Theo Trung tá Đào Anh Tới, xuất phát từ bản chất nhân đạo của pháp luật Việt Nam và yêu cầu bảo đảm quyền con người, Việt Nam thời gian qua đã tích cực thúc đẩy hợp tác quốc tế về chuyển giao người đang chấp hành án phạt tù, nhằm tạo điều kiện thuận lợi cho quá trình thi hành án và tái hòa nhập cộng đồng.
Về pháp luật quốc tế, Việt Nam hiện là thành viên của 3 điều ước quốc tế đa phương có đề cập đến vấn đề này và đã ký kết 23 hiệp định song phương về chuyển giao người bị kết án phạt tù. Đồng thời, Việt Nam đang tham gia xây dựng Hiệp định chuyển giao người đang chấp hành án phạt tù giữa các nước ASEAN.
Ở trong nước, trước khi có luật chuyên ngành, hoạt động này chủ yếu được điều chỉnh bởi Luật Tương trợ tư pháp, Luật Thi hành án hình sự cùng các bộ luật, luật liên quan như Bộ luật Tố tụng hình sự, Bộ luật Hình sự, Luật Đặc xá, Luật Quốc tịch…
Tuy nhiên, sau hơn 16 năm thi hành, Luật Tương trợ tư pháp năm 2007 bộc lộ nhiều bất cập do điều chỉnh đồng thời 4 lĩnh vực khác nhau (dẫn độ, chuyển giao người chấp hành án, tương trợ tư pháp hình sự, dân sự), một số quy định không còn phù hợp với hệ thống pháp luật mới và các điều ước quốc tế mà Việt Nam tham gia.
Trong bối cảnh đó, ngày 26/11/2025, Quốc hội đã thông qua Luật Chuyển giao người đang chấp hành án phạt tù với tỷ lệ tán thành hơn 90%. Đây là đạo luật đầu tiên điều chỉnh toàn diện lĩnh vực này, gồm 4 chương, 48 điều, có hiệu lực từ ngày 1/7/2026, thay thế các quy định liên quan trong Luật Tương trợ tư pháp năm 2007.
“Luật mới khẳng định quyết tâm của Việt Nam trong hoàn thiện pháp luật theo hướng đồng bộ, hiện đại, nhân đạo, phù hợp thông lệ quốc tế; đồng thời tạo nền tảng pháp lý vững chắc để thúc đẩy hợp tác và nâng cao uy tín quốc gia”, Trung tá Đào Anh Tới nhấn mạnh.
Những điểm mới đáng chú ý
Về thẩm quyền, luật tiếp tục xác định Bộ Công an là cơ quan trung ương về chuyển giao người chấp hành án phạt tù, đồng thời giao trách nhiệm chủ trì lập yêu cầu chuyển giao cả từ Việt Nam ra nước ngoài và ngược lại. Đáng chú ý, luật quy định rõ điều kiện, trình tự áp dụng nguyên tắc “có đi có lại” và giao Bộ Công an chủ trì xem xét thay vì Bộ Ngoại giao như trước.
Luật cũng cho phép chuyển giao, tiếp nhận hồ sơ, tài liệu trên môi trường điện tử theo quy định pháp luật, đáp ứng yêu cầu chuyển đổi số quốc gia. Về thẩm quyền quyết định, Tòa án nhân dân khu vực nơi người được đề nghị chuyển giao có nơi thường trú cuối cùng hoặc nơi người nước ngoài đang chấp hành án sẽ xem xét, quyết định.
Về điều kiện chuyển giao, luật cơ bản kế thừa quy định cũ nhưng bỏ điều kiện bắt buộc người đang chấp hành án ở nước ngoài phải có nơi thường trú cuối cùng tại Việt Nam và không còn ràng buộc thời hạn tù còn lại dưới 6 tháng trong mọi trường hợp. Đồng thời, người chấp hành án hoặc đại diện hợp pháp chỉ được rút đơn xin chuyển giao trước khi quyết định có hiệu lực, bảo đảm tính ổn định và minh bạch của thủ tục.
Một điểm mới quan trọng là cơ chế tài chính: nếu Việt Nam là nước chuyển giao, ngân sách nhà nước sẽ chi trả chi phí liên quan (trước đây do nước yêu cầu chi trả). Luật cũng cho phép cá nhân, tổ chức tự nguyện hỗ trợ chi phí theo quy định. Ngoài ra, luật mở rộng đối tượng được chuyển giao, bao gồm cả người nước ngoài đang chấp hành án tại cơ sở giam giữ do Bộ Quốc phòng quản lý.
Thực tiễn và những thách thức đặt ra
Theo số liệu được cung cấp, Việt Nam đã bàn giao 34 phạm nhân quốc tịch nước ngoài về nước để tiếp tục chấp hành án và tiếp nhận 5 công dân Việt Nam từ nước ngoài về thi hành án.
Tuy nhiên, công tác này vẫn gặp nhiều khó khăn. Số lượng hiệp định song phương còn hạn chế so với nhu cầu thực tế, trong bối cảnh có hơn 5 triệu người Việt Nam sinh sống, làm việc tại 103 quốc gia và vùng lãnh thổ; gần 600 người nước ngoài đang chấp hành án tại Việt Nam và hàng nghìn công dân Việt Nam đang chấp hành án ở nước ngoài. Nhiều quốc gia có đông người Việt sinh sống như Malaysia, Hoa Kỳ, Pháp, Đức, Canada, New Zealand… chưa ký hiệp định với Việt Nam.
Bên cạnh đó, hạn chế về kinh phí, cơ sở vật chất, hạ tầng công nghệ và cơ sở dữ liệu điện tử ảnh hưởng không nhỏ đến hiệu quả thực hiện. Trong một số trường hợp, phía Việt Nam phải đề nghị nước chuyển giao hỗ trợ dẫn giải phạm nhân đến cửa khẩu do chưa bố trí được kinh phí cử cán bộ sang tiếp nhận. Đội ngũ cán bộ làm công tác này còn mỏng, nhiều trường hợp kiêm nhiệm, hạn chế về ngoại ngữ và kinh nghiệm quốc tế.
Để Luật Chuyển giao người đang chấp hành án phạt tù năm 2025 đi vào cuộc sống từ ngày 1/7/2026, Bộ Công an đang khẩn trương xây dựng các nghị định, thông tư hướng dẫn, đặc biệt là quy định về chi phí thực hiện và bảo đảm kinh phí.
Cùng với đó, cần đẩy mạnh đàm phán, ký kết hiệp định song phương, ưu tiên các nước láng giềng, khu vực ASEAN và các quốc gia có đông công dân Việt Nam sinh sống, lao động; thúc đẩy xây dựng hiệp định khu vực ASEAN về chuyển giao người chấp hành án.
Việc ứng dụng công nghệ thông tin, xây dựng cơ sở dữ liệu điện tử, đào tạo chuyên sâu cho đội ngũ cán bộ về nghiệp vụ, pháp luật quốc tế và ngoại ngữ cũng là yêu cầu cấp thiết.
Có thể thấy, với việc ban hành luật chuyên ngành đầu tiên trong lĩnh vực này, Việt Nam đã tạo bước đột phá về thể chế, đặt nền móng cho hợp tác quốc tế sâu rộng hơn trong chuyển giao người đang chấp hành án phạt tù, qua đó góp phần bảo đảm quyền con người, nâng cao hiệu quả thi hành án và củng cố vị thế của Việt Nam trên trường quốc tế.
