Đầu tư hơn 17.500 tỷ đồng
Theo đề án, Tổ hợp Công nghiệp đường sắt được quy hoạch nằm trên địa bàn hai xã Chuyên Mỹ và Ứng Hòa, TP. Hà Nội với quy mô 250 ha. Dự án có 25 phân khu chức năng khác nhau, từ các dây chuyền lắp ráp, sửa chữa, chế tạo linh kiện,...
Tổng mức đầu tư sơ bộ của dự án là hơn 17.500 tỷ đồng, sử dụng 100% vốn đầu tư công (ngân sách Nhà nước), chưa bao gồm chi phí giải phóng và san lấp mặt bằng. VNR kiến nghị được giao làm cơ quan chủ quản thực hiện dự án này.
Lộ trình đầu tư được VNR vạch ra rất cụ thể trong vòng 3 năm thi công và lắp đặt, chia làm hai giai đoạn chiến lược: Giai đoạn 1 (2026 - 2028) tập trung nguồn vốn hơn 7.4101 tỷ đồng để xây dựng hạ tầng kỹ thuật và lắp đặt máy móc. Mục tiêu giai đoạn này là lắp ráp đầu máy điện, sản xuất toa xe khách tốc độ 160 km/h và đặc biệt là lắp ráp các đoàn tàu EMU - tàu điện tự hành - phục vụ đường sắt đô thị.
Giai đoạn 2 từ năm 2031-2032, đầu tư tiếp gần 10.100 tỷ đồng để hoàn thiện chiều sâu công nghệ. Lúc này, tổ hợp sẽ tiến tới tự chủ sản xuất các thành phần cốt lõi như giá chuyển hướng, bệ xe, thùng xe và các vật tư phụ tùng thay thế.
Trong Tờ trình gửi Chính phủ, VNR cho biết, theo quy hoạch mạng lưới đường sắt quốc gia sẽ có 25 tuyến với tổng chiều dài hơn 6.300 km, cộng thêm hàng chục tuyến đường sắt đô thị tại Hà Nội và TPHCM.
VNR tính toán, tổng nhu cầu phương tiện đường sắt đến năm 2050 lên tới gần 16.780 đầu máy, toa xe các loại. Tổng giá trị thị trường sản xuất và lắp ráp ước tính khoảng 251.160 tỷ đồng. Trong đó, riêng nhu cầu toa xe EMU cho đường sắt tốc độ cao là 125 đoàn tàu, trị giá khoảng 137.500 tỷ đồng; toa xe cho đường sắt đô thị gần 7.180 tỷ đồng.
Tuy nhiên, thực trạng hiện nay của ngành đường sắt được VNR mô tả là "đáng báo động". Ngành đang khai thác 258 đầu máy và hàng nghìn toa xe, trong đó nhiều phương tiện đã sử dụng trên 40 năm, lạc hậu và tiềm ẩn nguy cơ mất an toàn. Trong khi đó, năng lực công nghiệp trong nước hiện tại mới chỉ dừng lại ở việc sửa chữa, bảo dưỡng và đóng mới toa xe thông thường với tỷ lệ nội địa hóa đầu máy thấp. Ngoài ra, Việt Nam hoàn toàn chưa sản xuất được đầu máy điện hay các đoàn tàu EMU hiện đại.
"Nếu không đầu tư ngay bây giờ, chúng ta sẽ tiếp tục phụ thuộc hoàn toàn vào nước ngoài khi triển khai các dự án đường sắt tốc độ cao và đường sắt đô thị, làm chảy máu ngoại tệ và không làm chủ được công nghệ", đại diện VNR nhận định trong tờ trình.
Học kinh nghiệm từ Trung Quốc
VNR phân tích, Trung Quốc đã trải qua 5 giai đoạn phát triển, từ chỗ phải hợp tác nghiên cứu (từ năm 1949 -1990) đến nay đã tự chủ hoàn toàn công nghệ tàu cao tốc.
Yếu tố then chốt giúp Trung Quốc thành công là nhờ quy mô thị trường đủ lớn để đầu tư bài bản. Với thị trường nội địa rộng lớn và các dự án đường sắt tốc độ cao Bắc - Nam, Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng sắp triển khai, Việt Nam đang đứng trước cơ hội "có một không hai" để xây dựng nền công nghiệp đường sắt tự chủ, thay vì chỉ đi mua sắm thiết bị.
Dự án này cũng được thiết kế để đón đầu xu hướng chuyển dịch năng lượng xanh. Theo cam kết Net Zero vào năm 2050, các đầu máy diesel cũ kỹ buộc phải được thay thế bằng phương tiện chạy điện hoặc năng lượng sạch. Tổ hợp tại Ứng Hòa sẽ là "cứ điểm" để thực hiện cuộc cách mạng xanh này cho ngành giao thông.
Về hiệu quả tài chính, VNR đưa ra con số lạc quan: Doanh thu lũy kế của dự án giai đoạn 2030-2050 ước đạt hơn 228.000 tỷ đồng. Với mức đầu tư hơn 17.500 tỷ đồng, thời gian hoàn vốn dự kiến khoảng 16 năm.
Tuy nhiên, giá trị lớn hơn nằm ở hiệu quả kinh tế - xã hội khó định lượng. Dự án sẽ giúp hình thành hệ sinh thái công nghiệp phụ trợ (luyện kim, cơ khí chính xác, tự động hóa...), tạo việc làm và giảm chi phí đầu tư, vận hành cho ngân sách quốc gia trong dài hạn so với phương án nhập khẩu.
Đặc biệt, Tổ hợp công nghiệp đường sắt còn mang ý nghĩa về an ninh quốc phòng. Việc tự chủ sản xuất phương tiện giúp đảm bảo khả năng cơ động, vận chuyển tác chiến trong các tình huống khẩn cấp, phù hợp với định hướng kết hợp kinh tế với quốc phòng của Bộ Chính trị.
Nếu được Thủ tướng Chính phủ thông qua chủ trương và bố trí vốn, VNR cam kết sẽ khởi động dự án ngay trong năm nay. Giai đoạn chuẩn bị đầu tư và thủ tục pháp lý dự kiến kéo dài 9-12 tháng, sau đó sẽ tiến hành thi công hạ tầng và lắp đặt thiết bị để kịp đưa vào vận hành, đón đầu nhu cầu của tuyến đường sắt tốc độ cao Bắc - Nam.
Văn phòng Chính phủ vừa có công văn truyền đạt ý kiến của Phó Thủ tướng Trần Hồng Hà về dự án Tổ hợp công nghiệp đường sắt. Theo đó, Phó Thủ tướng Trần Hồng Hà yêu cầu các Bộ: Xây dựng, Công Thương, Khoa học và Công nghệ, Tư pháp cùng UBND TP Hà Nội gửi ý kiến thẩm định về Bộ Tài chính trước ngày 8/2. Bộ Tài chính chịu trách nhiệm đánh giá tổng thể và báo cáo Thủ tướng trước ngày 12/2 để xem xét quyết định.