"Sách là tinh hoa"
Tọa đàm Nếu không đọc sách thì sao? được tổ chức nhằm hưởng ứng Ngày sách và Văn hóa đọc Việt Nam vào ngày 11/4 tại Phố sách Hà Nội. Sự kiện có sự tham gia của nhiều diễn giả trong lĩnh vực giáo dục, xuất bản như GS. Phan Văn Trường, TS. Nguyễn Mạnh Hùng và TS. Nguyễn Thị Ngọc Minh để cùng bàn thảo về vai trò của việc đọc trong hành trình trưởng thành của mỗi cá nhân, sự phát triển của xã hội, đặc biệt trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo (AI) bùng nổ.
Nội dung tọa đàm được gợi mở từ câu hỏi tưởng chừng đơn giản: "Nếu không đọc sách thì sao?". Trả lời câu hỏi này, GS. Phan Văn Trường khẳng định: "Sách là tinh hoa. Đứng ngoài sách cũng là đứng ngoài tinh hoa". Theo đó, sách là di sản trí tuệ của những thế hệ đi trước, giúp con người hiểu về nguồn cội, lịch sử của nhân loại. Nếu không sống cùng thời hay trải qua những giai đoạn ấy, cách duy nhất để tiếp cận và tiếp nhận di sản này là sách.
Theo vị chuyên gia này, một đất nước sở hữu nhiều tác phẩm có giá trị, điều đó đồng nghĩa với việc nền tảng tri thức được bồi đắp vững chắc - yếu tố cốt lõi của đổi mới và phát triển bền vững. "Dân tộc có nhiều sách sẽ là dân tộc đứng đầu thế giới và đứng đầu thế giới bằng sách mới thực sự là đứng đầu", GS. Phan Văn Trường nhấn mạnh.
Không dừng ở khuyến đọc, GS. Phan Văn Trường còn khuyến viết, bởi mỗi cuốn sách được ví như một “viên gạch góp phần xây dựng ngôi nhà tri thức chung của dân tộc, nơi tri thức được lưu giữ và lan tỏa qua nhiều thế hệ. Đây không chỉ là câu chuyện của ngành xuất bản, mà còn là trách nhiệm của từng cá nhân trong việc đóng góp vào nền tảng văn hóa và tri thức quốc gia.
Bên cạnh đó, ông Trường cũng nhấn mạnh một ý nghĩa quan trọng của việc đọc sách là giúp con người tìm thấy chính mình. Sách không chỉ phản chiếu mà còn góp phần định hình con người, bởi những hình mẫu trong sách có thể trở thành lý tưởng để mỗi người hướng tới.
"Vì thế, đọc sách không chỉ là tiếp nhận tri thức mà còn là hành trình rèn luyện và phát triển bản thân. Sách giúp mài giũa con người, định hướng tư duy, mở ra con đường phía trước, và trở thành người bạn bền bỉ luôn ở bên, sẻ chia cả niềm vui lẫn nỗi buồn", GS. Phan Văn Trường cho biết.
Cùng quan điểm, TS Nguyễn Mạnh Hùng - Chủ tịch Thái Hà Books - cho rằng đọc và viết không chỉ là sở thích cá nhân mà là yếu tố cốt lõi của sự phát triển quốc gia. Sức mạnh dân tộc không chỉ nằm ở kinh tế, mà còn ở nền tảng tri thức và khả năng học hỏi.
“Nếu chúng ta muốn Việt Nam trở thành một quốc gia hùng cường, có tiếng nói trên trường quốc tế, thì trước hết phải là một dân tộc có trí tuệ. Trí tuệ ấy được tích lũy qua việc đọc và được thể hiện qua cách viết. Chính nền tảng đó sẽ giúp chúng ta giải quyết những vấn đề của xã hội hiện nay từ môi trường, kinh tế đến đạo đức…”, TS Nguyễn Mạnh Hùng chia sẻ.
Đọc sách - "vũ khí” để không bị AI chi phối
Trong bối cảnh hiện nay, khi AI có thể cung cấp thông tin nhanh chóng, thậm chí tóm tắt nội dung một cuốn sách chỉ trong vài giây, việc đọc vì thế cần được nhìn nhận dưới một lăng kính mới.
Từ góc nhìn này, TS. Nguyễn Thị Ngọc Minh đặt ra một so sánh đáng suy ngẫm: nếu AI có thể đọc một cuốn sách dày 1.000 trang chỉ trong vài phút, tóm lược và diễn giải ngắn gọn, thì vì sao con người vẫn cần dành hàng giờ, thậm chí nhiều ngày để tự mình đọc hết cuốn sách ấy?
Vị chuyên gia khẳng định đây là một câu hỏi thực tế, phản ánh tâm lý phổ biến khi công nghệ ngày càng giúp con người tiếp cận thông tin nhanh chóng hơn. Tuy nhiên, AI khó có thể thay thế hoàn toàn con người trong việc sáng tạo và cảm nhận. Theo đó, việc đọc sách giúp con người phát triển tư duy phản biện và khả năng tự đánh giá thông tin. Ngoài ra, việc đọc sách, đặc biệt là sách giấy có thể nâng cao sức khỏe não bộ.
"Đọc sách giấy đòi hỏi mức độ xử lý thông tin phức tạp hơn nhiều so với các hình thức tiếp nhận khác. Chính vì vậy, não bộ được “kích hoạt” như khi tập gym, giúp cơ bắp của não bộ vận động liên tục. Người có thói quen đọc và đọc thường xuyên vì thế sẽ có não bộ khỏe mạnh", TS. Nguyễn Thị Ngọc Minh cho biết.
Ngoài ra, đọc sách có thể trở thành “vũ khí” quan trọng giúp con người giữ tư duy độc lập và không bị AI chi phối. Điều này là kết luận sau khi TS. Minh làm việc với nhiều chuyên gia AI. Theo đó, AI có thể xử lý lượng dữ liệu lớn và đưa ra câu trả lời nhanh chóng, nhưng vẫn tồn tại những hạn chế nhất định như: sai lệch thông tin, thiên kiến dữ liệu và thiếu chiều sâu trải nghiệm.
Bà cho rằng sáng tạo không thể hình thành nếu con người không có dữ liệu trong bộ não. Quá trình đọc sách chính là quá trình "vật lộn" với câu chữ, cố gắng hiểu ý nghĩa của từng khái niệm, từng lập luận. Chính quá trình này buộc tư duy phát triển, giúp hình thành kiến thức và tích lũy dữ liệu cá nhân. Khi tích lũy đủ dữ liệu, con người mới có thể tạo ra những ý tưởng khác biệt.
Cũng tại tọa đàm, vấn đề thiết thực về giáo dục gia đình và thế hệ trẻ cũng được đề cập. Trong bối cảnh thế giới biến đổi nhanh chóng, việc hình thành thói quen đọc được nhìn nhận như một cách giúp người trẻ không chỉ tiếp nhận thông tin, mà còn biết suy ngẫm, chọn lọc và kiến tạo tri thức cho riêng mình.