Tục cúng tất niên từ đâu mà có?
Trong quan niệm dân gian Việt Nam, mỗi năm đều có một vị quan vương hành khiển cai quản cuộc sống tại cõi trần gian. Do vậy, lễ cúng đêm Giao thừa còn là để bày tỏ lòng biết ơn đến các vị quan cai quản năm mới, với mong muốn các quan che chở cho mọi người có cuộc sống ấm no, hạnh phúc.
Đối với người phương Đông, nhất là Việt Nam, Trung Hoa hay một số nước chịu ảnh hưởng của văn hóa người Trung Hoa cổ đại như Nhật Bản, Triều Tiên, người dân xem ngày chuyển giao năm cũ và năm mới rất quan trọng. Cuối năm âm lịch, mọi nhà thường tổ chức cúng tất niên để đánh dấu một năm đã qua và hướng đến những điều tốt đẹp cho năm mới.
Trong cuốn Hội hè lễ Tết của người Việt, GS Nguyễn Văn Huyên viết: Giao thừa cúng tế thần hành khiển năm cũ và năm mới, gọi là “tống cựu nghênh tân” (tiễn thần hành khiển năm cũ về trời, đón thần hành khiển năm mới tới).
Hành khiển gồm 12 vị, luân phiên thay nhau quản hạt trần gian mỗi vị một năm, ấn định theo con giáp. Mâm lễ vật cúng giao thừa không cần cầu kỳ, gia chủ sử dụng các vật phẩm đã chuẩn bị cho ngày Tết, không cần phân biệt nhiều hay ít, cốt yếu ở sự chân thành, cung kính.
Theo ghi nhận của Viện Văn hóa Nghệ thuật quốc gia Việt Nam, tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên là một trong những trụ cột tinh thần của xã hội truyền thống Việt Nam, góp phần duy trì mối liên kết bền chặt giữa các thế hệ. Lễ cúng gia tiên dịp tất niên là biểu hiện cô đọng của trụ cột ấy. Không gian nghi lễ không phải đình, chùa hay đền miếu, mà là ngôi nhà - nơi kết tinh ký ức gia đình, nơi bàn thờ tổ tiên được đặt ở vị trí trang trọng nhất.
Điểm đặc sắc của lễ Tất niên nằm ở tính gia đình hóa của nghi lễ. Khác với các lễ hội cộng đồng có tính phô diễn, cúng gia tiên diễn ra trong không gian riêng tư, lắng đọng.
Theo sách Phong tục Việt Nam của Phan Kế Bính, cúng tất niên ngoài trời để tiễn quan Hành Khiển cũ, đón quan Hành Khiển mới. Mỗi năm có một vị thần cai quản hạ giới, nên nghi lễ này rất quan trọng. Gia chủ nên cúng ngoài trời trước (23h30 hoặc 0h). Sau khi xong lễ ngoài trời, vào cúng trong nhà.
Trong bối cảnh hiện đại, khi xã hội thay đổi và nền kinh tế phát triển, cúng tất niên vẫn giữ nguyên được giá trị tinh thần.
Một trong hai mâm cỗ quan trọng nhất
Theo cuốn Tết cổ truyền - Kết tinh văn hóa dân tộc (NXB Văn hoá Dân tộc), mâm cỗ cúng Tết, nhất là ngày tất niên, phản ánh sự hội tụ tinh thần gia đình, đức hiếu nghĩa và mong ước mùa màng bội thu. Mâm cỗ thường mang màu sắc tươi sáng, đầy đủ, hàm chứa mong ước càng nhiều càng tốt, bởi theo tín ngưỡng, năm mới sung túc sẽ bắt đầu bằng mâm cúng trọn vẹn.
Đối với mâm cúng ngoài trời, gia chủ nên dùng ngũ quả, hoa, nến, nếu chuẩn bị được xôi (gấc), chè (đậu xanh, đậu ngự hoặc hạt sen) thì càng thêm long trọng. Đối với mâm cúng trong nhà, gia chủ có thể chuẩn bị sẵn mâm cỗ riêng gồm gà luộc, giò chả, bánh chưng, hoa quả, bánh kẹo, rượu, nước trong, trầu cau.
Nguyên tắc “tam sinh ngũ vị” của người Việt xưa cũng được thể hiện trong mâm cơm tất niên, với đủ món mặn, ngọt, chua kết hợp, tượng trưng cho sự cân bằng trong trời đất.
Theo tư liệu Văn hóa tín ngưỡng người Việt của Viện Nghiên cứu Văn hóa (Hà Nội), mâm cỗ cúng Tất niên là sự tổng hòa của hương vị và màu sắc, biểu đạt cả thế giới tâm linh lẫn hiện thực, gồm thịt, gạo, rau, trái cây, bánh trái, nhang đèn, đều mang tín hiệu hòa hợp âm dương, cầu chúc may mắn.
Mâm cỗ mặn được bày biện trang nghiêm gồm những món như canh măng, canh mọc, gà luộc, nem rán, rau, giò, bánh chưng. Tuy nhiên, tùy vào thế hệ, thời kỳ, đặc điểm vùng miền mà mâm cỗ mặn cũng được chuẩn bị rất khác nhau. Ngoài những món chính thường thấy trong mâm cỗ, có thể thêm những món ăn khác theo khẩu vị, sở thích của gia đình.
Mâm cỗ miền Bắc Tết thường chuẩn bị theo nguyên tắc đầy đủ, cân bằng và có quy cách, phản ánh quan niệm về sự cân đối, phong vị và lòng thành kính. Nguyên liệu phải tươi ngon, chế biến đúng phép tắc, bày biện trang nhã. Khi dâng cúng, chủ nhà và các thành viên đều giữ thái độ thành kính.
Nghệ nhân nhân dân, chuyên gia ẩm thực Phạm Thị Ánh Tuyết chia sẻ cơm nhà thường là những món ăn bình dị, thân thuộc nhưng chứa đựng biết bao yêu thương. Với người Việt Nam nói chung và người Hà Nội nói riêng, bữa cơm gia đình là lúc để mọi thành viên quây quần bên nhau. Đó chính là cầu nối để gắn kết gia đình, là động lực để trở về.
"Đói quanh năm no ba ngày Tết”, người Việt Nam quan niệm mâm cỗ tất niên (bữa cơm cuối năm vào chiều 30 Tết) và mâm cỗ tân niên (bữa cơm đầu tiên của năm mới - sáng mùng 1 Tết) là quan trọng nhất.
Khác với sự giản dị của mâm cơm thường ngày, nghệ nhân Ánh Tuyết nói mâm cỗ tất niên của người Hà Nội tinh tế về hình thức, cầu kỳ về cách chế biến và chứa đựng cả tâm tình, tấm lòng của con cháu để dâng lên tổ tiên trong những ngày đầu năm mới, với lòng cảm tạ và mong ước cuộc sống đủ đầy.
Mâm cỗ Tất niên miền Trung ưa chuộng các món như bánh tét Huế, giò lụa Huế, miến xào, miến nấu lòng gà, cá kho nước mắm đậm đà. Đối với người miền Nam, mâm cỗ tất niên hay có bánh tét, canh măng, thịt kho tàu, chả giò, nem, gỏi tôm thịt.
Các món chính trong mâm cỗ Tất niên miền Nam gồm thịt kho tàu trứng cút, canh khổ qua nhồi thịt, gỏi tôm thịt, nem, bánh tét, một số gia đình chuẩn bị thêm cả lạp xưởng.