Khi A.I “ra tay” mà mình không hay biết
A.I vô hình (Invisible A.I) là dạng trí tuệ nhân tạo hoạt động phía sau hệ thống, không cần bạn ra lệnh, nhập prompt trực tiếp. Như khi bạn đang làm bài tập Toán online và làm sai liên tiếp 3 câu về phân số. Hệ thống sẽ tự động nhận ra lỗ hổng kiến thức ấy và âm thầm đổi các câu hỏi tiếp theo thành dạng ôn tập lại kiến thức cơ bản về phân số, thay vì đưa ra câu hỏi khó hơn. Chúng mình thấy bài tập vừa sức hơn nhưng ít khi biết có sự can thiệp của công nghệ.
Sự chuyển hướng từ A.I tạo sinh (Generative A.I như Gemini, Chat GPT, Mid Journey) sang A.I vô hình (Invisible A.I) đặt ra một thách thức không nhỏ: Khi công nghệ làm thay mọi thứ, liệu khả năng tư duy và nâng cấp bản thân của chúng mình có bị “tàng hình” theo?
Hai chuyên gia hàng đầu từ Trung tâm Học tập và Giảng dạy thuộc Đại học Bath (Anh Quốc) Abby Osborne và Robert Eaton nhận định: “Nếu không muốn bị A.I vô hình nuốt chửng, hãy để tư duy của bạn hiện hình. Lớp học tương lai không nên chỉ xoay quanh văn bản hay sách vở truyền thống. Thay vào đó, thầy cô có thể đưa một phân cảnh phim, một đoạn âm thanh hay quảng cáo đang viral cho học sinh học cách quan sát, phản biện và đặt câu hỏi”.
Khả năng quét hình ảnh, âm thanh, lời thoại, nhịp điệu hay màu sắc của các chatbot vẫn còn giới hạn. A.I không có tri giác để rung động trước một câu chuyện, một bản nhạc, một kỷ niệm; không có trực giác để nhận ra “có gì đó sai sai” dù trông mọi thứ vẫn ổn. Khoảng trống ấy tạo điều kiện để Gen Z tự diễn giải, lập luận và tự bảo vệ quan điểm của mình.
Sự sáng tạo đến từ một hành trình lộn xộn
Sẽ luôn có công cụ đưa cho bạn những đáp án chuẩn chỉnh nhất, nhưng đôi khi sự hoàn hảo ấy lại chán òm! Chatbot có thể kể vanh vách về lịch sử của tháp Eiffel hay độ cao của đỉnh Everest nhưng không thể đứng dưới chân tháp để thấy mình nhỏ bé hay chậm rãi hít thở không khí loãng trên đỉnh núi. Chúng mình lăn lộn trong bùn khi đi cắm trại, mê mẩn hít hà mùi sách mới, toát mồ hôi khi giải một bài toán khó - những trải nghiệm thực tế mới thực sự tạo nên chất riêng trong bài tập Ngữ Văn hay tình yêu đối với Toán học của bạn.
Sức mạnh của thế hệ chúng ta thể hiện ở nghệ thuật “100K lộn xộn” (messy art) đến từ những lần loay hoay, bế tắc, tự do thử nghiệm mà không sợ sai. “Trí tuệ nhân tạo giỏi xử lý những điều đã xảy ra, trong khi trí tuệ con người lại mạnh ở việc cảm nhận, tưởng tượng những điều chưa kịp gọi tên. Chính sự không hoàn hảo ấy lại là nơi sáng tạo bắt đầu” - TS. Dong-Su Yi (Phó Khoa Thiết kế Truyền thông, Đại học Kinh tế, TP.HCM) chia sẻ.
Gen Z-Alpha đặt lại “luật chơi” cho A.I
Trong chiến dịch We Trust in Kids thuộc chương trình giáo dục STEM LEGO Education, teen đã đặt ra các nguyên tắc sử dụng công nghệ trong lớp. Nhiều cư dân nhí nêu ra vấn đề: Nếu coi A.I là “cạ cứng” để tâm sự mỗi ngày nhưng chatbot chỉ luôn gật gù và hùa theo ta thì liệu có ổn không?
“Tụi mình đâu chỉ cần những lời xoa dịu của trợ lý A.I mà còn cần “hội đồng quản trị” dám góp ý: “Ê, phần này làm chưa đúng nè!”. Lời nói thẳng thật, dù hơi mất lòng đó mới giúp mình trưởng thành và phát hiện ra điểm yếu của bản thân” - bạn Võ Thiên Bình (Lớp 12 trường THPT Ngô Quyền, TP.HCM) bộc bạch.
A.I càng vô hình, tư duy của chúng mình càng không dễ biến mất khi bạn nắm chắc những nguyên tắc dưới đây:
Nghĩ trước, hỏi A.I sau
Đừng để A.I trả lời hộ mãi. Hãy thử đảo vai: Biến A.I thành người đặt câu hỏi còn chúng mình mới là người suy nghĩ và trả lời. Trước chuỗi câu hỏi gợi mở của chatbot, bạn buộc phải động não, kết nối ký ức và cảm xúc của chính mình.
Chỉ sử dụng A.I khi tất cả được yêu cầu sử dụng
Một lớp học công bằng là khi công nghệ không trở thành đặc quyền của riêng ai nên đừng lén dùng A.I trong giờ học hay khi tự học ngoài giờ nhé!
A.I là công cụ, không phải bạn bè
A.I có thể trả lời nhanh nhưng không biết buồn, không biết thất vọng, cũng chẳng nhắc bạn khi bạn đi sai đường. Đừng giao cảm xúc và quyết định của mình cho một cỗ máy.
Thầy cô dẫn đường, A.I hỗ trợ
A.I có thể gợi ý, mô phỏng, phân tích nhưng người có thể hỗ trợ, dẫn dắt, định hướng để bạn tiến bộ vẫn là thầy cô. Đây là vai trò không thể thay thế của các “mama, papa tổng quản” trong lớp học của bạn đó!
