An ninh năng lượng trong bối cảnh mới là chủ đề của một phiên thảo luận trong khuôn khổ Diễn đàn Tương lai ASEAN 2026 sáng nay (10/6).
Phát biểu mở đầu phiên thảo luận, bà Seema Malhotra - Quốc vụ khanh Bộ Ngoại giao Vương quốc Anh, nhấn mạnh các rủi ro đối với hoạt động hàng hải qua eo biển Hormuz đã tác động trực tiếp tới giá dầu khí và chuỗi cung ứng năng lượng, khiến nhiều quốc gia Đông Nam Á chịu áp lực lớn về chi phí phát điện và vận tải.
Theo bà Seema Malhotra, việc bảo đảm tự do hàng hải, duy trì trật tự quốc tế dựa trên luật lệ và tăng cường phối hợp quốc tế là những điều kiện quan trọng để bảo vệ ổn định kinh tế cũng như an ninh năng lượng khu vực.
Từ bài học của các cuộc khủng hoảng gần đây, Quốc vụ khanh Bộ Ngoại giao Vương quốc Anh cho rằng, ASEAN và các đối tác cần đẩy nhanh quá trình chuyển đổi sang các hệ thống năng lượng sạch và có khả năng chống chịu tốt hơn trước các cú sốc bên ngoài.
Bà Malhotra khẳng định, Anh sẵn sàng chia sẻ kinh nghiệm về quản lý rủi ro thị trường, đa dạng hóa nguồn cung và phát triển năng lượng tái tạo, đồng thời tiếp tục thúc đẩy các sáng kiến hợp tác như Đối tác Chuyển dịch năng lượng công bằng (JETP) tại Việt Nam và Indonesia, cũng như hỗ trợ hiện thực hóa Lưới điện ASEAN.
Trong bài phát biểu, Thứ trưởng Công Thương Nguyễn Hoàng Long cho rằng, những căng thẳng địa - chính trị, xung đột khu vực, gián đoạn các tuyến hàng hải trọng yếu, tác động của biến đổi khí hậu và quá trình chuyển dịch năng lượng toàn cầu đang tạo ra sức ép chưa từng có đối với các hệ thống năng lượng quốc gia và khu vực.
Đối với ASEAN, một trong những trung tâm tăng trưởng năng động nhất thế giới, việc bảo đảm nguồn năng lượng ổn định, đáng tin cậy và có giá cả hợp lý không chỉ liên quan đến tăng trưởng kinh tế mà còn tác động trực tiếp đến sản xuất, chuỗi cung ứng, an ninh lương thực, hoạt động của doanh nghiệp vừa và nhỏ cũng như đời sống người dân.
Thứ trưởng Nguyễn Hoàng Long cho rằng, khu vực này cần tiếp tục phát huy hiệu quả các cơ chế hợp tác hiện có như Kế hoạch hành động ASEAN về hợp tác năng lượng (APAEC), Thỏa thuận An ninh dầu mỏ ASEAN (APSA), đồng thời đẩy nhanh kết nối hạ tầng thông qua Lưới điện ASEAN, mở rộng thương mại điện xuyên biên giới và tăng cường liên kết trong khuôn khổ Đường ống dẫn khí xuyên ASEAN.
Phát triển lưới điện, hệ thống đường ống khí đốt xuyên ASEAN
Bà Christiana Hageneder - Giám đốc Chương trình Hỗ trợ năng lượng của Tổ chức hợp tác quốc tế Đức (GIZ) cho rằng những cuộc khủng hoảng năng lượng tạo nên động lực thúc đẩy các quyết sách lớn về chuyển đổi xanh, mang đến cơ hội để đẩy nhanh quá trình chuyển đổi sang hệ thống năng lượng bền vững hơn.
Bà Christiana Hageneder đánh giá ASEAN đang đi theo con đường tương tự, với các ưu tiên như hội nhập thị trường năng lượng, kết nối hệ thống điện và thúc đẩy điện khí hóa trong các lĩnh vực từ công nghiệp, giao thông đến đời sống dân sinh.
Giám đốc Chương trình Hỗ trợ năng lượng của Tổ chức hợp tác quốc tế Đức nhấn mạnh rằng, tăng trưởng kinh tế không nhất thiết phải đi kèm với mức tiêu thụ năng lượng ngày càng cao. Nhờ tiến bộ công nghệ và nâng cao hiệu quả sử dụng năng lượng, các quốc gia hoàn toàn có thể giảm cường độ năng lượng trong khi vẫn duy trì tăng trưởng kinh tế.
Theo bà Christiana Hageneder, ASEAN có tiềm năng rất lớn về năng lượng tái tạo, đặc biệt là điện gió và điện mặt trời. Để hiện thực hóa tiềm năng này, đầu tư vào hạ tầng lưới điện, hệ thống lưu trữ năng lượng và các giải pháp lưới điện thông minh sẽ đóng vai trò then chốt.
TS. Venkatachalam Anbumozhi, công tác tại Viện Nghiên cứu Kinh tế ASEAN và Đông Á (ERIA) cho rằng nhu cầu năng lượng của ASEAN sẽ tiếp tục gia tăng cùng với quá trình tăng trưởng kinh tế nhanh chóng của khu vực. Với quy mô nền kinh tế khoảng 3.700 tỷ USD và nhu cầu năng lượng sơ cấp lên tới 550 triệu tấn, ASEAN vẫn đang phụ thuộc đáng kể vào các nguồn nhiên liệu hóa thạch để duy trì đà phát triển, đồng thời phải đối mặt với lượng phát thải carbon ngày càng lớn.
Theo TS. Venkatachalam Anbumozhi, thách thức của ASEAN hiện nay không chỉ là tách tăng trưởng kinh tế khỏi mức tiêu thụ năng lượng, mà còn phải bảo đảm quá trình chuyển đổi năng lượng diễn ra một cách bao trùm. Khu vực có hơn 600 triệu dân, trong đó vẫn còn một bộ phận lớn người dân chưa được tiếp cận đầy đủ với năng lượng sạch. Do đó, các chính sách năng lượng cần đồng thời giải quyết cả mục tiêu tăng trưởng và công bằng xã hội.
TS. Venkatachalam Anbumozhi nhấn mạnh rằng, an ninh năng lượng đang trở thành một trong những vấn đề chiến lược của ASEAN khi khu vực ngày càng phụ thuộc vào nguồn năng lượng nhập khẩu, đặc biệt là than đá, khí đốt, LPG và LNG. Khả năng dự trữ dầu chiến lược của nhiều quốc gia ASEAN hiện vẫn còn hạn chế so với tiêu chuẩn quốc tế. Trong bối cảnh ASEAN đang dần trở thành khu vực nhập khẩu ròng khí đốt và LNG, việc củng cố các cơ chế bảo đảm nguồn cung năng lượng cần được đặt ở vị trí ưu tiên cao hơn.
Về lâu dài, TS. Venkatachalam Anbumozhi đề xuất ASEAN tập trung vào 3 trụ cột: Tăng cường dự trữ dầu chiến lược, đẩy nhanh triển khai Lưới điện ASEAN (APG) và phát triển hệ thống đường ống khí đốt xuyên ASEAN. Bên cạnh đó, ASEAN cũng cần tối đa hóa các nguồn năng lượng trong nước, đẩy mạnh số hóa chuỗi cung ứng và xây dựng cách tiếp cận lấy con người làm trung tâm trong hoạch định chính sách năng lượng.
TS. Nguyễn Anh Tuấn - Phó Chủ tịch Hiệp hội Năng lượng Việt Nam, cho biết để giảm thiểu rủi ro, Việt Nam đang triển khai Quy hoạch điện VIII (PDP8) với nhu cầu đầu tư khoảng 136 tỷ USD đến năm 2030, tập trung giảm dần điện than, phát triển điện gió ngoài khơi, năng lượng tái tạo và các hệ thống lưu trữ năng lượng.
Theo TS. Nguyễn Anh Tuấn, Việt Nam không lựa chọn cách chuyển đổi đột ngột mà theo đuổi lộ trình gồm tối ưu hóa nguồn lực trong nước, bảo đảm an ninh vật chất của hệ thống năng lượng và duy trì nguồn điện nền ổn định.
