Thống kê cho thấy, khoảng 75% số ca tử vong hiện nay liên quan đến các bệnh không lây nhiễm, trong đó phổ biến nhất là bệnh tim mạch, tăng huyết áp, đái tháo đường, gout và nhiều rối loạn chuyển hóa khác.
Theo bác sĩ, ThS. Nguyễn Văn Tiến, Viện Dinh dưỡng, các bệnh mạn tính không lây nhiễm như béo phì, đái tháo đường, tim mạch, tăng huyết áp, đột quỵ, ung thư… hiện là nguyên nhân gây tử vong cho khoảng 40 triệu người mỗi năm trên toàn cầu. Tại Việt Nam, nhóm bệnh này đang gia tăng với tốc độ đáng lo ngại và chiếm tới 73% tổng số trường hợp tử vong, trở thành gánh nặng lớn đối với hệ thống y tế cũng như toàn xã hội.
Quá trình công nghiệp hóa, đô thị hóa, phát triển kinh tế cùng với toàn cầu hóa thị trường đã tác động mạnh mẽ đến lối sống và thói quen ăn uống của người dân, đặc biệt ở các quốc gia đang phát triển. Mức sống được cải thiện, thực phẩm ngày càng phong phú, sẵn có nhưng cũng kéo theo hệ lụy là xu hướng tiêu thụ nhiều thực phẩm chế biến sẵn, đồ ăn nhanh, giàu muối, đường và chất béo. Cùng với việc ít vận động thể lực và sử dụng thuốc lá, rượu bia thường xuyên, những thay đổi này đã góp phần thúc đẩy sự gia tăng các bệnh không lây nhiễm trong cộng đồng.
Nhiều bằng chứng khoa học cho thấy, chế độ dinh dưỡng hợp lí và lành mạnh có ảnh hưởng sâu sắc đến sức khỏe con người trong suốt vòng đời, thậm chí còn tác động đến sức khỏe của thế hệ sau. Hành vi ăn uống thiếu khoa học không chỉ gây ra các vấn đề sức khỏe trước mắt mà còn làm tăng nguy cơ mắc các bệnh mạn tính nguy hiểm như ung thư, bệnh tim mạch hay đái tháo đường trong tương lai.
Các bệnh không lây nhiễm có thể xảy ra ở mọi lứa tuổi và cả tình trạng thiếu lẫn thừa dinh dưỡng đều để lại những tác động tiêu cực. Vì vậy, thực hiện chế độ dinh dưỡng hợp lí được xem là giải pháp nền tảng và lâu dài trong phòng, chống nhóm bệnh này. Trên thực tế, không có một loại thực phẩm nào có thể cung cấp đầy đủ mọi chất dinh dưỡng cần thiết cho cơ thể. Mỗi loại thực phẩm chỉ chứa một số chất nhất định với tỉ lệ khác nhau, do đó bữa ăn hằng ngày cần được đa dạng hóa và phối hợp hài hòa giữa nhiều nhóm thực phẩm để các chất dinh dưỡng bổ sung cho nhau, nâng cao giá trị dinh dưỡng tổng thể.
Dinh dưỡng hợp lí – lá chắn phòng bệnh không lây nhiễm
Trong khẩu phần ăn, cần kết hợp hợp lí giữa nguồn đạm động vật và đạm thực vật, đồng thời cân đối giữa dầu thực vật và mỡ động vật. Việc tăng cường sử dụng các loại đậu, đỗ, vừng, lạc, rau xanh và hoa quả chín có ý nghĩa quan trọng đối với sức khỏe. Ngược lại, các loại thức ăn nhanh, thực phẩm chế biến sẵn giàu muối, đường, chất béo và có chỉ số đường huyết cao cần được hạn chế. Bữa ăn cũng nên được phân chia hợp lí trong ngày, tùy theo lứa tuổi, tình trạng sức khỏe và mức độ lao động. Song song với đó là thói quen ăn nhạt, sử dụng muối iod đúng cách, tăng cường vận động thể lực phù hợp và duy trì cân nặng ở mức hợp lí.
Về cơ cấu khẩu phần, ngũ cốc vẫn là nguồn cung cấp năng lượng chính cho cơ thể. Tuy nhiên, các loại gạo trắng được xay xát kỹ tuy bắt mắt nhưng đã làm mất đi nhiều dưỡng chất quan trọng như vitamin nhóm B và chất xơ. Gạo lứt, với lớp cám còn giữ lại, được chứng minh có hàm lượng dinh dưỡng cao hơn và có tác dụng hỗ trợ kiểm soát đường huyết, góp phần dự phòng và điều trị đái tháo đường. Bên cạnh đó, việc thay đổi và kết hợp các loại ngũ cốc như khoai lang, khoai tây, ngô… cũng giúp bữa ăn thêm phong phú và mang lại nhiều lợi ích cho sức khỏe. Năng lượng từ ngũ cốc nên chiếm khoảng 55–67% tổng năng lượng khẩu phần, phần còn lại được phân bổ hợp lí cho chất béo và chất đạm.
Đối với chất đạm, cần ưu tiên sự cân đối giữa nguồn đạm động vật và thực vật. Thịt đỏ như thịt lợn, thịt bò là nguồn cung cấp sắt quan trọng, đặc biệt cần thiết cho trẻ nhỏ, phụ nữ mang thai và phụ nữ trong độ tuổi sinh đẻ. Tuy nhiên, việc tiêu thụ quá nhiều thịt đỏ có thể làm tăng nguy cơ mắc bệnh tim mạch, ung thư và gout do hàm lượng cholesterol và purin cao. Vì vậy, chuyên gia khuyến cáo chỉ nên ăn thịt ở mức vừa phải, tăng cường thịt gia cầm và ăn cá ít nhất ba bữa mỗi tuần. Các sản phẩm từ đậu tương như đậu phụ, sữa đậu nành cũng nên được sử dụng thường xuyên nhờ giàu đạm, chất béo có lợi và nhiều hoạt chất sinh học giúp chống oxy hóa, điều hòa chuyển hóa cholesterol.
Chất béo trong khẩu phần cũng cần được kiểm soát chặt chẽ, đảm bảo tỉ lệ cân đối giữa nguồn động vật và thực vật. Dầu mỡ dùng để rán chỉ nên sử dụng một lần, hạn chế các món nướng vì có thể làm tăng nguy cơ ung thư. Việc tiêu thụ nhiều thực phẩm chế biến sẵn giàu chất béo dễ dẫn đến thừa cân, béo phì và làm tăng nguy cơ bệnh tim mạch.
Rau xanh và hoa quả chín đóng vai trò không thể thiếu trong chế độ ăn lành mạnh. Tổ chức Y tế thế giới khuyến cáo mỗi người nên ăn ít nhất 400 gram rau và quả mỗi ngày để phòng ngừa các bệnh mạn tính liên quan đến dinh dưỡng, đặc biệt là bệnh tim mạch và ung thư đường tiêu hóa. Với những người thừa cân, béo phì hoặc rối loạn đường huyết, cần lưu ý hạn chế các loại quả ngọt, giàu năng lượng.
Bên cạnh đó, thói quen ăn mặn cần được điều chỉnh vì đây là yếu tố nguy cơ của tăng huyết áp và ung thư dạ dày. Lượng muối khuyến nghị cho mỗi người là dưới 5 gram mỗi ngày. Cuối cùng, dinh dưỡng hợp lí chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi đi cùng lối sống lành mạnh, không hút thuốc lá, hạn chế rượu bia, tăng cường vận động thể lực và duy trì cân nặng hợp lí. Đây chính là “lá chắn” bền vững giúp phòng ngừa các bệnh không lây nhiễm và nâng cao chất lượng cuộc sống.