Khói bếp ngày Xuân và mâm cỗ cúng Yàng giữa đại ngàn
Mỗi độ Tết đến Xuân về, con đường dẫn vào làng Chốt (xã Sa Thầy, tỉnh Quảng Ngãi) như chậm lại trong làn khói bếp bảng lảng bay lên từ những ngôi nhà sàn nép mình bên triền đồi. Hương thơm của cơm lam, măng rừng, thịt nướng quyện trong gió sớm, hòa cùng tiếng chuyện trò râm ran, tạo nên một không gian Tết rất riêng giữa đại ngàn.
Làng Chốt hiện có 248 hộ với gần 1.000 nhân khẩu, là nơi sinh sống tập trung của đồng bào Gia Rai. Dẫu đời sống hôm nay đã có nhiều đổi thay, nhà cửa khang trang hơn, phương tiện sinh hoạt hiện đại hơn, nhưng phong tục ngày Tết và nghệ thuật ẩm thực truyền thống vẫn được bà con trân trọng giữ gìn. Bữa ăn ngày xuân vì thế không chỉ là chuyện ăn uống, mà là không gian văn hóa, nơi kết nối con người với thiên nhiên, với tổ tiên và với cộng đồng làng.
Ẩm thực nơi đây mang đậm dấu ấn của núi rừng, mộc mạc, giản dị, không cầu kỳ hình thức, không nặng nề gia vị, nhưng mỗi món ăn đều thấm đẫm hương vị tự nhiên. Thức ăn thường được nướng, luộc trong ống tre, ống nứa, gói lá chuối, gia vị là tiêu rừng, lá dổi, ớt, lá é, củ kiệu rừng… Tất cả tạo nên một dư vị rất riêng, thứ dư vị gắn bó với bao thế hệ, đi vào ký ức như mùi khói bếp những ngày giáp Tết.
Theo quan niệm của người làng, ẩm thực hiện diện trong hầu hết sinh hoạt đời sống, nhưng phong phú và đặc sắc nhất vẫn là dịp lễ, Tết. Mâm cỗ ngày xuân không chỉ để đãi khách, sum họp gia đình, mà trước hết là để cúng Yàng (thần linh) và các vị thần cai quản núi rừng, sông suối, cầu mong cho dân làng khỏe mạnh, mùa màng tươi tốt, cuộc sống yên lành.
Bà Y Vol, người cao tuổi trong làng, chậm rãi kể đến ngày lễ, nhà nào cũng chuẩn bị nhiều món ăn ngon từ thịt, cá, măng rừng, rau rừng để cúng Yàng. Cúng xong mới cùng nhau ăn uống, chúc nhau năm mới khỏe mạnh, làm ăn thuận lợi.
Từ quan niệm ấy, mâm cỗ ngày Tết của người Gia Rai luôn đầy đặn, mang đậm dấu ấn núi rừng. Những món ăn quen thuộc được lưu giữ qua nhiều thế hệ như cơm lam, lá mì nướng ống, canh bột, kiến bóp chua, chuột nấu cà đắng lá mì, đọt mây nấu cá suối, thịt trâu băm, rau dớn băm… cùng với rượu ghè tạo nên một bức tranh ẩm thực vừa dân dã, vừa linh thiêng.
Điểm chung của các món ăn là nguyên liệu hoàn toàn tự nhiên, lấy từ rừng, từ suối, từ nương rẫy. Cách chế biến không cầu kỳ, chủ yếu dựa vào kinh nghiệm truyền đời của người già trong làng. Thức ăn được nướng trong ống tre, gói lá chuối, nấu bằng nồi đất, chảo truyền thống, giữ trọn vẹn hương vị nguyên sơ. Chính sự giản dị ấy đã làm nên bản sắc riêng, không trộn lẫn.
Giữ hồn ẩm thực trong nhịp sống mới
Trong số các món ăn truyền thống, rau dớn băm với cá suối là món được nhiều người yêu thích bởi vị thanh mát, dễ ăn và cách chế biến độc đáo. Anh A Bớ - người dân làng Chốt - chia sẻ rau dớn phải chọn lá non mới có độ ngọt. Rau rửa sạch, trụng qua nước sôi cho mềm. Cá suối luộc hoặc nướng chín cho thơm rồi băm nhỏ, trộn cùng rau, củ kiệu rừng, lá mùi tàu, muối, ớt… Món này rất được cộng đồng người Gia Rai yêu thích.
Gia vị cũng là “linh hồn” của ẩm thực nơi đây. Anh A Huynh (trú làng Chốt) cho biết gia vị chủ yếu là cây, lá rừng, hạt dổi, tiêu rừng, các loại lá chua, men ủ… Khi nấu ăn, chúng tôi dùng ống tre, ống nứa, lá chuối, lá nghệ. Nhờ vậy món ăn có mùi thơm rất đặc trưng, ăn một lần là nhớ mãi.
Trước sự giao thoa văn hóa và tác động của đời sống hiện đại, ẩm thực truyền thống của người Gia Rai cũng có những đổi thay. Một số nguyên liệu rừng ngày càng khan hiếm, cách nấu nướng có thêm sự hỗ trợ của vật dụng hiện đại. Tuy vậy, những món ăn cổ truyền vẫn giữ vai trò cốt lõi trong các dịp lễ, Tết. Nhiều gia đình, già làng, nghệ nhân ẩm thực vẫn âm thầm gìn giữ, truyền dạy cho thế hệ trẻ như một cách giữ hồn làng.
Theo bà Bạch Thị Mân - Phó Giám đốc Sở VH-TT&DL tỉnh Quảng Ngãi, không chỉ dừng lại ở giá trị tinh thần, ẩm thực làng Chốt còn được xem là sản phẩm du lịch đặc trưng. Những mâm cỗ đậm hương vị núi rừng, những ché rượu ghè nồng ấm bên tiếng cồng chiêng có sức hấp dẫn đặc biệt với du khách. Đây là tiềm năng để phát triển du lịch cộng đồng, góp phần nâng cao đời sống kinh tế cho người dân, đồng thời lan tỏa giá trị văn hóa bản địa.
