Sách đoạt giải có bán chạy không?

Giải thưởng không đồng nghĩa với bestseller

Mới đây, Hội Nhà văn Việt Nam đã trao Giải thưởng văn học năm 2025 cho 9 tác phẩm ở các hạng mục văn xuôi, thơ, lý luận phê bình, văn học dịch, văn học thiếu nhi và tác giả trẻ. Sự kiện diễn ra trong bối cảnh Giải thưởng Sách Quốc gia lần thứ VIII vừa được công bố trước đó ít ngày, với 52 giải dành cho 50 cuốn sách và bộ sách, trong đó có hai giải A cho Lịch sử Việt Nam bằng hình và Lịch sử văn minh thế giới của Will và Ariel Durant.

Trong đời sống xuất bản, giải thưởng thường được xem như sự bảo chứng về chất lượng học thuật hoặc giá trị nghệ thuật. Tuy nhiên, điều đó không tự động biến một cuốn sách thành hiện tượng thị trường.

Theo báo cáo thị trường sách Việt Nam do Cục Xuất bản, In và Phát hành công bố, doanh thu ngành xuất bản đạt khoảng 4.000 tỷ đồng mỗi năm, nhưng phần lớn doanh số tập trung vào sách kỹ năng, sách thiếu nhi và các đầu sách giải trí, trong khi sách nghiên cứu và lý luận chiếm tỷ trọng rất nhỏ. Điều này phần nào lý giải vì sao nhiều cuốn sách đoạt giải vẫn khá “khiêm tốn” về lượng phát hành.

Một biên tập viên của NXB Văn học cho biết: “Có những cuốn sách đoạt giải thưởng chuyên môn nhưng số bản in chỉ vài nghìn. Trong khi đó, một cuốn sách kỹ năng hay tiểu thuyết giải trí có thể bán hàng chục nghìn bản. Đây là thực tế bởi giải thưởng và thị trường vận hành theo hai logic khác nhau”.

Bà Khúc Thị Hoa Phượng, Giám đốc NXB Phụ nữ Việt Nam chia sẻ trong một tọa đàm về xuất bản rằng, giải thưởng văn học trước hết tạo ra một lớp uy tín cho cuốn sách, giúp tác phẩm được chú ý nhiều hơn trong hệ thống phát hành. Theo bà, sau khi một cuốn sách được trao giải, các nhà sách thường ưu tiên trưng bày ở vị trí dễ thấy, thư viện và trường học cũng quan tâm đặt mua nhiều hơn. Nhờ vậy, lượng phát hành có thể tăng thêm qua các đợt tái bản, đặc biệt với những đầu sách có giá trị học thuật hoặc giáo dục. Tuy nhiên, bà Phượng nhấn mạnh, giải thưởng chủ yếu giúp cuốn sách kéo dài đời sống trên thị trường chứ hiếm khi tạo ra cú bùng nổ doanh số ngay sau lễ trao giải.

Trên các nền tảng bán sách trực tuyến hiện nay, việc gắn nhãn như “sách được giải”, “bestseller”, “sách bán chạy” hay “được yêu thích” ngày càng trở thành một công cụ tiếp thị quan trọng. Những nhãn này thường xuất hiện ngay ở phần tiêu đề hoặc ảnh bìa sản phẩm, giúp cuốn sách nổi bật hơn giữa hàng nghìn đầu sách khác. Theo một số đơn vị phát hành, việc được gắn nhãn bán chạy có thể tạo ra hiệu ứng tâm lý đối với người mua, bởi độc giả thường có xu hướng tin tưởng lựa chọn đã được nhiều người khác quan tâm, nhất là trên các nền tảng thương mại điện tử, khi quyết định mua sách thường được đưa ra chỉ sau vài phút tìm kiếm.

Tuy nhiên, nhãn bán chạy không phải lúc nào cũng đồng nghĩa với chất lượng nội dung hay giá trị lâu dài của cuốn sách. Trong nhiều trường hợp, đây là kết quả của thuật toán hiển thị dựa trên lượng bán trong một khoảng thời gian nhất định. Dù vậy, việc được gắn nhãn vẫn có thể giúp sách gia tăng khả năng tiếp cận độc giả, bởi sản phẩm sẽ được ưu tiên hiển thị trong các danh mục gợi ý hoặc bảng xếp hạng. Với các hệ thống phát hành lớn như nhà sách trực tuyến hoặc chuỗi bán lẻ, cách đánh dấu này phần nào góp phần thúc đẩy doanh số, đặc biệt trong giai đoạn đầu sau khi sách ra mắt.

Sau giải thưởng, sách bán ra sao?

Chị Thu Hằng, phụ trách phát hành tại hệ thống nhà sách Fahasa cho biết, giải thưởng có thể giúp sách tăng doanh số, nhưng mức độ thường không lớn. “Thông thường sau khi đoạt giải, nhà xuất bản sẽ in lại hoặc tăng cường quảng bá. Doanh số có thể tăng khoảng 20-30% trong vài tháng đầu, nhưng hiếm khi biến thành hiện tượng bán chạy”, chị Hằng nói.

Thực tế, thị trường sách Việt Nam vài năm gần đây chứng kiến sự thống trị của những dòng sách rất thực tế. Theo thống kê của nền tảng bán sách trực tuyến Tiki năm 2025, những đầu sách bán chạy nhất thường thuộc các thể loại kỹ năng, kinh doanh, self-help (phát triển bản thân) hoặc tiểu thuyết giải trí.

Chị Hằng cho biết: “Khách hàng thường mua sách theo nhu cầu cụ thể, như học kỹ năng hay giải trí. Ít người bước vào nhà sách và hỏi cuốn nào vừa đoạt giải”. Tất nhiên, điều này không có nghĩa giải thưởng hoàn toàn tách rời thị trường. Một số cuốn sách học thuật nếu được viết theo cách dễ đọc vẫn có thể tìm được lượng độc giả rộng hơn.

Lược sử thời gian của Stephen Hawking chẳng hạn. Cuốn sách khoa học này đã bán hơn 25 triệu bản trên toàn thế giới kể từ khi xuất bản năm 1988 và được dịch ra khoảng 40 ngôn ngữ, trở thành một trong những cuốn sách khoa học phổ thông bán chạy nhất mọi thời đại.

Ở Việt Nam, những cuốn sách lịch sử hoặc tri thức được trình bày trực quan cũng thường nhận được sự quan tâm rộng rãi. Lấy ví dụ bộ sách Lịch sử Việt Nam bằng hình, trước khi được trao giải A Giải thưởng Sách Quốc gia lần thứ VIII, tác phẩm này đã gây chú ý nhờ cách kể lại lịch sử bằng hệ thống hình ảnh tư liệu, hiện vật và minh họa phong phú, là đầu sách được tái bản nhiều lần.

Dù không phải “bảo chứng doanh thu”, các giải thưởng văn học và xuất bản vẫn có vai trò quan trọng. TS. văn học Đặng Thị Thủy Sam cho rằng: “Giải thưởng không nhằm tạo bestseller. Vai trò của nó là xác lập những chuẩn mực giá trị cho đời sống văn học”.