Không có văn hóa đọc, thị trường xuất bản sẽ méo mó
Cục trưởng Cục Xuất bản, In và Phát hành Nguyễn Nguyên cho biết năm 2025, tổng doanh thu toàn ngành xuất bản đạt trên 4,1 nghìn tỷ đồng. Các kênh phát hành trực tuyến, thương mại điện tử và mạng xã hội ngày càng đóng vai trò quan trọng góp phần mở rộng khả năng tiếp cận của bạn đọc.
Tuy nhiên, hạn chế là cơ cấu xuất bản phẩm chưa thật sự cân đối và bền vững, phụ thuộc nhiều vào mảng sách giáo dục. Số lượng xuất bản phẩm có giá trị tư tưởng, học thuật chuyên sâu, có khả năng định hướng xã hội và tạo ảnh hưởng rộng rãi chưa nhiều.
Theo Cục trưởng Nguyễn Nguyên, việc đầu tư cho các công trình nghiên cứu, sách chuyên khảo, sách khoa học cơ bản còn hạn chế, chưa đáp ứng đầy đủ yêu cầu phát triển khoa học, công nghệ và xây dựng xã hội học tập. Vi phạm về mặt tư tưởng - chính trị trong nội dung xuất bản phẩm chậm khắc phục và tập trung vào một số nhà xuất bản.
Tại Hội nghị triển khai nhiệm vụ công tác xuất bản, in và phát hành xuất bản phẩm năm 2026, đại diện các địa phương, nhà xuất bản, doanh nghiệp in và phát hành đã trình bày các tham luận đóng góp cho ngành.
Nhận định chung về văn hóa đọc ở Việt Nam là tỷ lệ đọc sách bình quân đầu người còn thấp, ngành xuất bản gặp sự cạnh tranh từ mạng xã hội và nội dung giải trí số. Trong khi đó, sách lậu, vi phạm bản quyền diễn biến phức tạp. Vì vậy, vấn đề đặt ra không chỉ là bán được bao nhiêu sách, mà là phát triển thị trường bền vững đồng thời nâng cao năng lực đọc của cộng đồng.
TS. Nguyễn Mạnh Hùng - Chủ tịch HĐQT Thái Hà Books - cho rằng kinh doanh xuất bản phẩm và phát triển văn hóa đọc là hai trụ cột bổ trợ cho nhau. Không có thị trường lành mạnh thì không thể duy trì hoạt động xuất bản. Không có văn hóa đọc thì thị trường sẽ suy giảm và méo mó. Văn hóa đọc chính là “hạ tầng mềm” của ngành xuất bản. Một cộng đồng có thói quen đọc, có kỹ năng tiếp nhận và chọn lọc thông tin, có nhu cầu học tập suốt đời là nền tảng bền vững nhất của thị trường.
Nhìn ra thế giới, Nhật Bản có văn hóa đọc sâu rộng và doanh thu xuất bản hàng năm đạt hàng chục tỷ USD. Hàn Quốc tích hợp xuất bản với chiến lược nội dung số và giáo dục, coi sách như một phần của chuỗi giá trị sáng tạo quốc gia.
"So với các quốc gia này, thị trường Việt Nam còn nhỏ về quy mô và chưa có cơ chế đủ mạnh để bảo vệ, khuyến khích xuất bản phẩm giá trị dài hạn. Khoảng cách đó không chỉ là chênh lệch tài chính, mà là chênh lệch về nền tảng tri thức và chính sách phát triển dài hạn", ông Mạnh Hùng nói. Theo nghiên cứu của đại diện Thái Hà Books, sách chất lượng, sách học thuật, lịch sử, triết học đang giảm đi, sách giải trí rẻ tiền đang lên.
Ở nhiều quốc gia phát triển, doanh thu sách thường chiếm khoảng 2% tổng chi tiêu của người dân, trong khi tại Việt Nam con số này chưa đến 1%.
Quốc gia phát triển bền vững phải là quốc gia học tập
Phát biểu tại hội nghị, Phó trưởng Ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương - Phan Xuân Thủy - khẳng định ngành xuất bản, in và phát hành cần tập trung đầu tư nâng cao chất lượng nội dung sách là nền tảng cốt lõi. Các nhà xuất bản cần đẩy mạnh phát triển xuất bản phẩm điện tử, ứng dụng trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn, công nghệ số trong quy trình xuất bản, chuỗi giá trị nội dung.
Kết luận Hội nghị, Thứ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch (VHTTDL) Phan Tâm nhấn mạnh trong sự phát triển của mỗi quốc gia, có những lĩnh vực không phải lúc nào cũng tạo ra những con số tăng trưởng thật lớn, nhưng lại quyết định chiều sâu của sự phát triển. Xuất bản, in và phát hành là một lĩnh vực như vậy.
Sách không chỉ là một sản phẩm văn hóa đơn thuần, xuất bản cũng không chỉ là một ngành kinh tế. Ở một nghĩa rộng hơn, xuất bản, in, phát hành chính là hạ tầng tri thức của một quốc gia.
"Một quốc gia muốn phát triển bền vững phải là quốc gia học tập. Và một xã hội học tập chỉ có thể hình thành khi tri thức được lan tỏa rộng rãi trong cộng đồng. Nếu tri thức là sức mạnh của một dân tộc, thì sách chính là con đường bền vững nhất để sức mạnh đó được nuôi dưỡng và truyền lại cho các thế hệ mai sau", Thứ trưởng Phan Tâm khẳng định.
Thứ trưởng Phan Tâm đề nghị toàn ngành thực hiện 6 nhiệm vụ: hoàn thiện khung pháp lý mới cho xuất bản trong môi trường số, tổ chức lại chuỗi giá trị xuất bản trên nền tảng công nghệ, nâng tầm xuất bản thành ngành công nghiệp nội dung tri thức, phát triển văn hóa đọc gắn với mở rộng thị trường xuất bản, làm sạch và phát triển bền vững thị trường xuất bản, đưa sách và tri thức Việt Nam ra thế giới.
