Ngôi làng được gọi là 'đất học, đất cán bộ'

Không để ai bị lãng quên

Từ ngày 14 tháng Giêng, người dân các xóm của làng Pháp Kệ đã lũ lượt rủ nhau ra nghĩa địa. Những nấm mồ bị mưa nắng bào mòn được vun đắp lại, cỏ dại được phát quang sạch sẽ. Đặc biệt, các ngôi mộ không tên, không người thân chăm sóc vẫn được quét dọn chu đáo như mộ phần của chính gia đình mình. Với người Pháp Kệ, đó là lẽ tự nhiên.

Sáng rằm, tại nhà văn hóa thôn, lễ cúng chung được tổ chức trang nghiêm. Sau phần tế lễ cầu an cho làng xóm, từng xóm lại trở về “cồn lệ” (cô đàn) của mình để cúng cô hồn. Mâm lễ không câu nệ nhiều ít, quan trọng là tấm lòng. Lễ xong, phần cỗ được mang về từng nhà, giữ trọn quan niệm “lộc làng - lộc nhà”.

Theo các bậc cao niên, “xủi mả lạn” không phải việc của riêng ai. Mỗi xóm được phân công quản lý một khu vực nghĩa địa, chịu trách nhiệm chăm nom, tổ chức tảo mộ hằng năm. Cách làm ấy vừa rõ ràng trách nhiệm, vừa nuôi dưỡng ý thức cộng đồng: thấy mộ vô chủ là phải chăm sóc, nếu không sẽ “áy náy trong lòng”.

Thạc sĩ Lê Trọng Đại - chủ biên cuốn Địa chí làng Pháp Kệ - cho rằng nhiều nơi cũng quan tâm đến mồ mả vô chủ, nhưng hiếm nơi tổ chức thành một lễ riêng, gắn chặt với sinh hoạt cộng đồng và hội xuân như ở Pháp Kệ. Mỗi xóm đều có đàn tế cô hồn gắn với không gian giếng cổ, cây đa, miếu nghè… tạo thành một chỉnh thể văn hóa giàu tính nhân văn.

Trong quan niệm của người làng, những ngôi mộ vô chủ cũng như những phận người cơ nhỡ nơi dương thế. Tết đến, Xuân về, họ vẫn cần được thắp nén hương, được gọi tên trong ký ức cộng đồng. Chính sự không lãng quên ấy làm nên chiều sâu đạo lý của lễ hội.

Sau phần lễ là phần hội. Sân đình, bãi đất trống hay thửa ruộng bằng phẳng đều trở thành không gian chung của cả làng. Những trận đấu vật mộc mạc nhưng đầy hào hứng thu hút đông đảo trai tráng.

Không cầu kỳ trang phục hay bài bản thi đấu, các đô vật bước vào sới bằng tinh thần thượng võ, nhận được những tràng reo hò nồng nhiệt. Trò cướp cù sôi động với tiếng trống thúc dồn dập, người chơi giằng co quyết liệt giữa vòng vây cổ vũ.

Cờ người là điểm nhấn thú vị. Trên bàn cờ kẻ giữa sân, các “quân cờ sống” là nam thanh, nữ tú trong làng di chuyển theo nước đi của hai đấu thủ. Đó không chỉ là cuộc đấu trí mà còn là dịp giao lưu, kết nối thế hệ trẻ. Các trò chơi dân gian như bịt mắt đập niêu, kéo co… mang lại tiếng cười sảng khoái, làm dịu đi sự nghiêm trang của phần lễ trước đó.

Theo trưởng thôn Pháp Kệ Trần Văn Tiến, ngay từ mùng 6 Tết, thôn đã họp bàn, phân công cụ thể để việc “xủi mả lạn” và hội rằm tháng Giêng diễn ra chu đáo. Mỗi người một việc, từ chuẩn bị lễ nghi đến tổ chức trò chơi. Cách vận hành ấy vừa giữ nếp cũ, vừa tạo cơ hội để người trẻ tham gia, học hỏi và tiếp nối truyền thống.

Ở Pháp Kệ, lễ và hội không tách rời mà bổ sung cho nhau: Phần lễ nhắc con người sống có trước có sau; phần hội nuôi dưỡng tinh thần lạc quan, sự đoàn kết.

Từ nết làng đến “đất học, đất cán bộ”

Nằm ở vùng tiếp giáp trung du và đồng bằng hạ lưu sông Gianh, Pháp Kệ là một trong những làng cổ từng được ghi danh trong Ô châu cận lục của tiến sĩ Dương Văn An từ giữa thế kỷ XVI. Trên vùng đất này, các nhà khảo cổ đã phát hiện di chỉ văn hóa Cồn Nền có niên đại khoảng 3.500 năm, cho thấy bề dày lịch sử lâu đời.

Trải qua bao biến thiên, Pháp Kệ hôm nay có hơn một nghìn hộ dân, đời sống ngày càng khởi sắc. Nhưng điều khiến nhiều người nhắc đến ngôi làng này không chỉ là truyền thống văn hóa, mà còn là bề dày về học hành, công danh.

Pháp Kệ được biết đến là địa phương có nhiều cán bộ, lãnh đạo trưởng thành từ cơ sở, giữ các vị trí chủ chốt, quan trọng ở cấp xã, huyện, tỉnh và cả trung ương. Trong ký ức người dân, những thế hệ đi trước dù công tác ở đâu vẫn luôn hướng về làng, đóng góp xây dựng quê hương.

Không phải ngẫu nhiên một ngôi làng nhỏ lại có truyền thống “đất học, đất cán bộ” như vậy. Nhiều người cao tuổi cho rằng chính môi trường cộng đồng gắn bó, nề nếp kỷ cương và tinh thần trách nhiệm chung được hun đúc từ những sinh hoạt như “xủi mả lạn”, hội làng… đã góp phần hình thành nhân cách con người Pháp Kệ.

Khi từ nhỏ đã được dạy rằng, mộ vô chủ cũng phải chăm nom, rằng việc làng là việc chung, mỗi người phải có phần trách nhiệm, thì lớn lên, ý thức phục vụ cộng đồng, tinh thần vì tập thể cũng được nuôi dưỡng tự nhiên.

Giữa nhịp sống hiện đại, nhiều phong tục truyền thống dần mai một. Nhưng ở Pháp Kệ, “xủi mả lạn” và hội rằm tháng Giêng vẫn được duy trì như một phần tất yếu của đời sống tinh thần.

Không ồn ào phô trương, lễ hội nơi đây lặng lẽ gieo vào lòng người niềm tin giản dị: Khi con người còn biết hướng về cội nguồn, biết chăm nom cả những phận đời đã khuất, thì cộng đồng ấy vẫn còn bền chặt và vươn xa.