Xuân về Mường Động, nghe chuyện người đi tìm con chữ tổ tiên

Người giữ hồn chữ Mường

Chúng tôi có dịp gặp Nghệ nhân ưu tú Bùi Huy Vọng, gương mặt tiêu biểu trong nghiên cứu về văn hóa Mường ở xóm Bưng Cọi, xã Hương Nhượng, huyện Lạc Sơn, tỉnh Hòa Bình (cũ), nay là xã Lạc Sơn, tỉnh Phú Thọ. Ông Vọng vẫn đau đáu một mong muốn giản dị mà lớn lao: tiếng Mường sẽ còn được nói, được viết trong chính đời sống cộng đồng. Bởi với ông, giữ chữ viết Mường không chỉ là gìn giữ một di sản, mà là giữ lấy căn cước của cả một dân tộc.

Sinh ra và lớn lên trên đất Mường, ông Vọng không được đào tạo bài bản về ngôn ngữ học, nhưng vì đam mê văn hóa dân tộc, ông không ngừng tự học, sưu tầm, khôi phục các giá trị văn hóa, đặc biệt là ngôn ngữ và chữ viết của dân tộc mình. Ông may mắn được các bậc tiền bối như Tô Ngọc Thanh, các nhà nghiên cứu văn hóa Bùi Thiện, Bùi Chí Thanh cùng nhiều nghệ nhân, đồng bào Mường truyền dạy, động viên trong hành trình gìn giữ và phát huy các giá trị văn hóa Mường.

Với vốn hiểu biết sâu sắc về văn hóa dân tộc Mường, ông được mời tham gia nhiều đề tài khoa học như “Xây dựng bộ gõ, biên soạn tài liệu dạy - học chữ Mường tại tỉnh Hòa Bình”, “Từ điển Việt – Mường”, “Từ điển tiếng Mường” do Viện Ngôn ngữ học chủ trì, tham gia biên soạn Địa chí Hòa Bình cùng một số đề tài khoa học khác. Ông đã dốc sức đi đến các bản Mường ở Thanh Hóa, Phú Thọ để sưu tầm, ghi chép tiếng nói của đồng bào, cùng các nhà khoa học chung tay khôi phục ngôn ngữ, chữ viết Mường.

Với ông, ngôn ngữ, chữ viết của người Mường không chỉ tồn tại trong các bài cúng, nghi lễ tâm linh, mà còn là kho tàng tri thức dân gian đồ sộ, kết tinh từ lịch sử, văn hóa, tín ngưỡng và thế giới quan của người Mường qua hàng nghìn năm. “Ngôn ngữ, chữ viết của người Mường còn thì hồn cốt người Mường còn. Ngôn ngữ, chữ viết mất là người Mường mất đi chính mình”, ông Vọng chia sẻ.

Theo ông, ngôn ngữ Mường (thiểng Mường) thuộc nhóm Việt - Mường trong ngữ hệ Nam Á, mang nét chân thật, gần gũi với tiếng Việt cổ. Tuy nhiên, giữa dòng chảy của xã hội hiện đại, tiếng Mường đang đứng trước nguy cơ mai một khi nhiều người trẻ không còn sử dụng tiếng mẹ đẻ trong giao tiếp hằng ngày.

Thực tế ấy khiến Nghệ nhân ưu tú Bùi Huy Vọng không khỏi trăn trở. Suốt nhiều năm qua, ông cùng các nghệ nhân và nhà nghiên cứu đã lặn lội sưu tầm, ghi chép lễ hội và ngôn ngữ Mường, với mong muốn níu giữ những giá trị văn hóa đang có nguy cơ trôi tuột khỏi đời sống cộng đồng. “Nếu không bảo tồn được ngôn ngữ Mường thì sẽ không còn văn hóa Mường, không còn mo Mường”, ông Vọng nói.

Đi tìm con chữ cho tiếng nói muôn đời

“Nếu ngôn ngữ là linh hồn thì chữ viết chính là nơi lưu giữ linh hồn ấy”, ông Vọng chia sẻ. Trong suốt một thời gian dài, tiếng Mường chưa có chữ viết thống nhất, các công trình nghiên cứu được ghi chép bằng nhiều cách khác nhau, gây khó khăn cho việc truyền dạy và bảo tồn.

Ý thức rõ điều đó, ông Vọng đã cùng các nhà nghiên cứu kiên trì theo đuổi việc xây dựng bộ chữ viết dân tộc Mường trên cơ sở chữ quốc ngữ, bảo đảm tính khoa học và phù hợp thực tiễn. Sau nhiều năm nghiên cứu và hội thảo, năm 2016, bộ chữ dân tộc Mường được phê chuẩn, từ năm 2017 chính thức triển khai ứng dụng. Với cộng đồng người Mường, đó là một dấu mốc quan trọng.

Theo ông, việc thống nhất bộ chữ và đưa vào sử dụng là tài sản quý giá của đồng bào Mường, tạo điều kiện thuận lợi cho việc ghi chép, sưu tầm, giảng dạy tiếng Mường cho thế hệ mai sau, góp phần bảo tồn văn hóa Mường một cách trọn vẹn, giữ được hồn cốt dân tộc.

Theo ông, trong xu thế hội nhập, việc có một bộ chữ Mường thống nhất là điều hết sức cần thiết nhằm bảo tồn và phát huy ngôn ngữ, chữ viết Mường, phục vụ công tác ghi chép, sưu tầm văn hóa và giáo dục tiếng Mường cho các thế hệ mai sau. Bộ chữ Mường được đưa vào sử dụng sẽ tạo điều kiện thuận lợi cho việc bảo tồn văn hóa Mường một cách trọn vẹn, không bị mai một, giữ được hồn cốt dân tộc.

Hiện nay, tiếng Mường đã được đưa vào chương trình đào tạo giáo viên dạy tiếng dân tộc Mường và bồi dưỡng cán bộ, công chức, viên chức tại Trường Cao đẳng Sư phạm Hòa Bình.

"Tiếng Mường còn được nói, được viết trong mỗi bản làng là còn giữ được hồn cốt của dân tộc mình", ông Vọng bộc bạch.