Người “đi cùng mo” suốt một đời
Trong không gian linh thiêng ấy, Nghệ nhân nhân dân Bùi Văn Minh, người đã gần 40 năm gắn bó với Mo Mường, vẫn lặng lẽ làm công việc của mình. Ông được cộng đồng trân trọng gọi là người “giữ hồn” cho một di sản văn hóa đã tồn tại hàng nghìn năm trong đời sống người Mường.
Sinh ra và lớn lên trong môi trường văn hóa Mường, từ thuở nhỏ, ông Minh đã quen với tiếng mo vang lên trong những nghi lễ vòng đời của bản mường. Những câu mo trầm hùng, nhịp điệu chậm rãi, sâu lắng theo ông từ tuổi thơ đến khi trưởng thành. Ban đầu là sự tò mò, rồi trở thành say mê, cuối cùng là trách nhiệm, bởi nếu không có người giữ gìn, mo sẽ dần lùi vào quên lãng giữa nhịp sống hiện đại.
Bén duyên với nghề mo từ năm 19 tuổi, Nghệ nhân nhân dân Bùi Văn Minh cho biết, điều thôi thúc ông gắn bó với di sản không chỉ bởi truyền thống gia đình mà còn xuất phát từ tình yêu sâu nặng với văn hóa dân tộc. Ông kể về những năm tháng một mình rong ruổi khắp bốn mường Bi, Vang, Thàng, Động của Hòa Bình để tìm gặp các thầy mo cao niên, ghi chép lại những câu mo cổ, sưu tầm từng hiện vật gắn liền với đời sống Mường xưa.
Trong căn nhà sàn của ông, những hiện vật cổ liên quan đến văn hóa Mường, Mo Mường được xếp kín ở nơi trang trọng. Có chiếc nồi đồng đã sứt quai, thanh kiếm cổ lưỡi mòn theo năm tháng. “Nhiều đồ mua về không còn dùng được nữa, nhưng tôi vẫn giữ. Có những đêm mất ngủ, tôi lại lấy ra lau chùi, xem như được trò chuyện với người xưa”, ông Minh chia sẻ.
Theo ông Minh, mo không chỉ là lời khấn hay điệu hát, mà là một “kho sử thi” đồ sộ của người Mường, nơi lưu giữ truyền thuyết, thần thoại, kinh nghiệm ứng xử với tự nhiên và dấu ấn lịch sử cộng đồng. Mo hiện diện từ khi con người cất tiếng khóc chào đời, theo họ qua những dấu mốc quan trọng của cuộc sống và tiễn họ trở về với tổ tiên.
Một chu trình mo đầy đủ theo lối cổ truyền có thể kéo dài tới 23 ngày, gồm 115 roóng mo với hơn 44.000 câu thơ. Trong đó hàm chứa tri thức về lịch sử, địa lý, triết học, nhân học, nghệ thuật diễn xướng, âm nhạc, múa, kiến trúc, ẩm thực cùng nhiều kinh nghiệm dân gian về sản xuất, lịch pháp và ứng xử với tự nhiên. “Mo Mường là một sáng tạo vĩ đại của người Mường”, Nghệ nhân nhân dân Bùi Văn Minh khẳng định.
Không chỉ vậy, mo còn lưu giữ hệ thống tiếng Mường cổ khá trọn vẹn, cùng nhiều địa danh xưa, tên sông suối, núi rừng mà phần lớn vẫn còn tồn tại trên thực địa vùng người Mường sinh sống. Vì thế, mo không chỉ có giá trị tín ngưỡng mà còn là tư liệu quý cho nghiên cứu văn hóa, lịch sử và địa chí.
Người nắm giữ lời mo
Trong cấu trúc Mo Mường, lời mo giữ vị trí trung tâm. Đó là những bài văn vần được truyền miệng từ đời này sang đời khác, gắn liền với người thực hành diễn xướng các thầy mo. Nghệ nhân nhân dân Bùi Văn Minh là một trong số ít người hiện nay còn nắm giữ hệ thống lời mo phong phú, tương đối đầy đủ.
Theo ông Minh, để trở thành thầy mo không chỉ cần “duyên” mà còn phải học hành rất nghiêm cẩn. Người làm mo phải ghi nhớ hàng vạn câu mo, hiểu rõ ý nghĩa từng chương đoạn, từng nghi lễ. Bên cạnh đó là túi khót, chiếc túi vải đựng những vật dụng linh thiêng như đồ kim khí, đá, xương thú, gắn liền với hành nghề mo. Trang phục thầy mo, đặc biệt là chiếc mũ mo tạo hình hai sừng bò tót, thêu các linh vật như rồng, phượng, rùa, chim, cá… không chỉ tạo nên vẻ uy linh mà còn phản ánh nhân sinh quan, thế giới quan của người Mường.
Những buổi truyền dạy mo thường diễn ra ngay trên sàn nhà ông. Không bảng, không giáo án, chỉ có những trang ghi chép đã ngả vàng và giọng đọc chậm rãi. Có hôm học trò đọc sai một câu mo, ông dừng lại rất lâu, nhắm mắt đọc lại cho đúng nhịp, rồi mới giải thích cặn kẽ từng chữ, từng hình ảnh. “Sai một câu là lệch cả mạch mo”, ông nói.
Vai trò của thầy mo gắn bó trọn vẹn với vòng đời con người, từ lễ cầu phúc khi trẻ chào đời, những nghi lễ cầu an trong cuộc sống, cho đến các nghi thức hôn nhân và đặc biệt là tang lễ. Trong tang lễ, mo giữ vị trí trung tâm, không chỉ là nghi lễ tiễn đưa người đã khuất mà còn là hành trình dẫn dắt linh hồn trở về với tổ tiên, về với mường ma theo trật tự vũ trụ quan của người Mường. Mỗi roóng mo đều hàm chứa ý nghĩa nhân văn sâu sắc, thể hiện đạo lý hiếu nghĩa và sự gắn kết cộng đồng.
“Giữa nhịp sống hiện đại với nhiều biến động, với tư cách là người con của xứ Mường và là người thực hành mo, tôi luôn trăn trở trước nguy cơ mai một của Mo Mường. Vì vậy, tôi đã dày công sưu tầm, gìn giữ gần 1.000 hiện vật cổ gắn với mo và đời sống văn hóa Mường, đồng thời mở các lớp truyền dạy, trực tiếp hướng dẫn những người trẻ có tâm huyết, với mong muốn mo không chỉ dừng lại trong ký ức của người già mà tiếp tục được trao truyền cho các thế hệ sau”. Nghệ nhân nhân dân Bùi văn minh
Cuộc sống hiện đại với nhiều biến động đã tác động mạnh mẽ đến đời sống văn hóa của các dân tộc thiểu số, trong đó có người Mường. Tang lễ và các nghi thức tín ngưỡng được điều chỉnh theo nếp sống mới, nhiều roóng mo được rút gọn. Tuy nhiên, theo Nghệ nhân nhân dân Bùi Văn Minh, những giá trị cốt lõi của Mo Mường cần phải được giữ gìn nguyên vẹn. “Mo Mường vẫn là một nét văn hóa không thể thiếu trong đời sống tâm linh của người Mường”, ông khẳng định.
Chiều buông trên bản Mường, ánh nắng nhạt dần sau núi. Nghệ nhân nhân dân Bùi Văn Minh cẩn thận sắp xếp những hiện vật cổ, lẩm nhẩm những câu mo đã thuộc lòng suốt hàng chục năm. Ngoài kia, bản làng đã đổi khác, nhưng trong căn nhà sàn cũ, tiếng mo vẫn được gìn giữ như một mạch chảy bền bỉ. “Với tôi, mo không chỉ là nghề, mà là đời sống, là trách nhiệm với tổ tiên và cộng đồng”, ông bộc bạch.
