Tre già đơn độc giữ lửa nghề
Từng một thời hưng thịnh với hơn 100 hộ dân sản xuất, làng gốm Quế An giờ đây chỉ còn lại duy nhất hộ bà Võ Thị Sương (54 tuổi) bám trụ với nghề. Các sản phẩm gốm đều được bà làm thủ công, như lu, ảng, ấm, nồi niêu, bùng binh heo đất... nổi tiếng là bền đẹp được bán khắp các khu chợ trong và ngoài địa phương.
Ngồi bên nồi rượu đang nấu dở để trang trải thêm cuộc sống, bà Sương tâm sự: “Nghề gốm ni cực lắm, nhiều khi làm hư rồi phải sửa rất nhiều lần dễ nản chí, nhưng tôi rất mê, có đi đâu thì tôi vẫn muốn quay về đây để làm gốm”. Dẫu thu nhập khiêm tốn, bà Sương cùng chồng là ông Giang Ngọc Xanh vẫn miệt mài bên bàn xoay và lò nung suốt bao năm.
Sản phẩm gốm Quế An có thể không vang danh như gốm Thanh Hà (Hội An) hay Bát Tràng, nhưng lại là sinh kế nuôi sống bao thế hệ dân làng suốt chiều dài lịch sử. Thế nhưng điều đáng buồn là hiện làng nghề không có người nối nghiệp. “Người trẻ không ai còn để ý tới cái nghề ni nữa, nếu cho tôi một điều ước, tôi mong rằng làng nghề sẽ phục hồi và phát triển trở lại cái ngày huy hoàng lúc trước”, bà Sương nghẹn ngào. Cùng với vợ duy trì nghề, ông Giang Ngọc Xanh (54 tuổi) vẫn luôn bền bỉ nhóm lửa lò hy vọng nghề sẽ không bao giờ lụi tàn. Ông nhẩm tính: “Khoảng vài chục năm về trước làng này phần lớn nguồn sinh kế là làm gốm. Giá sản phẩm hiện tại dao động khoảng 25 ngàn đến 40 ngàn đồng một cái. Đơn đặt có khi nhiều làm từ sáng đến tối khuya mà vẫn không đủ. Có khoảng thời gian nhờ thêm người về làm nhưng phần lớn không ai kiên trì nên dần không còn ai, họ bảo nghề này vất vả mà thu nhập lại thấp hơn so với công sức nên nản”.
Một thời vang bóng
Sự thật là làng nghề gốm Quế An khó có thể tồn tại, khi người trẻ không còn nặng lòng, người già không đủ sức làm. Ông Phạm Nam còn được gọi là ông Hai Nam nay đã 89 tuổi, cả một đời gắn bó với nghề gốm, chỉ mới rời xã nghề 4 năm trước do tuổi cao tay run, vẫn ngày ngày nhìn về phía gò đất cùng với những món đồ gốm mình từng làm trước đây. “Cái nghề ni nghe thì đơn giản chớ làm rồi mới biết cực. Phải đi lên núi cao để lấy củi, xúc từng bao đất về đập, giã nhuyễn mới làm được. Làm ra nhiều công đoạn, rồi gánh bán phải băng rừng, lội núi. Thời tiết nắng quá cũng không được, đất làm không kịp rồi bị cứng, trời mưa thì không phơi được”, ông bộc bạch.
Theo ông Nam làm gốm trải qua rất nhiều công đoạn, đi đến ruộng lấy đất sét về phơi khô sau đó xay thành bột, rưới nước ướt đều rồi nhào cho đất nhuyễn. Khi đất đạt tiêu chuẩn thì dùng bàn xoay thủ công để chuốt thành hình dáng sản phẩm. Đem phơi nắng cho khô, tiến hành cắt, gọt, sửa trong ngoài rồi gắn các bộ phận như vòi, quai... Cuối cùng là chỉnh sửa thành phẩm sao cho hoàn thiện và đẹp mắt nhất. Sau đó sản phẩm được đưa vào lò nung, xếp chồng lên nhau sao cho có thể chứa được nhiều và vừa kín không gian nhất. Đốt lửa 4 tiếng và để nguội sẽ có được những sản phẩm gốm hoàn chỉnh.
“Hồi trước làm vui lắm, từ 4 giờ sáng người làng đã í ới gọi nhau đi lấy đất, đi bán hàng, nói chuyện nổ trời, xe thương lái chạy nườm nợp, buôn bán được lắm. Nhưng dần dà rồi cũng không còn gắn bó do giá thành một phần cũng rẻ. Hồi đó bạn hàng đông lắm, dặn hôm ni, hôm sau người ta lên chờ lấy rồi. Người dân làm gốm trải dài từ đầu làng tới cuối làng, nhóm lửa lò rực cả xóm”, ông Hai Nam vui vẻ nhớ lại.
Có lẽ những con người một đời gắn với gốm đất như ông Nam không nỡ để cái hồn của nghề mất đi. Nhưng thời hiện đại ngày nay, các mặt hàng gia dụng làm bằng nhựa và inox được ưa chuộng đã khiến một số lượng lớn sản phẩm gốm không còn phổ biến. Sự lên ngôi của nhựa, thứ vật liệu vừa bền và rẻ đã khiến cho những chum gốm dần lui về phía sau. Chiếc lò lửa đỏ quanh năm nay lại lạnh ngắt, bị đập phá nằm im lìm như những nấm mồ chôn đi một thời vang bóng.
Tiếc nuối
Khi tre già nhưng măng lại không mọc càng khiến cho những người như chị Sương và ông Nam không khỏi nuối tiếc. Tiếc cho cái nghề một đời và cũng tiếc cho cái dòng chảy văn hóa ông bà đã để lại cho thế hệ sau. Khi những đứa trẻ trong làng lớn lên và chọn cách rời đi xa, câu hỏi về sự tồn vong của nghề gốm Quế An không còn nằm ở ông trời, mà nằm ở bàn cân của thị trường và sức sáng tạo của người trẻ.
Bà Sương hiểu nghề gốm không chỉ là sinh kế mà còn nhịp thở của cha ông đã kết tinh trong từng nắm đất, bàn xoay. Gian nan, vất vả nhưng bà Sương vẫn nhất quyết giữ lại cho mình một niềm hy vọng về ngày làng nghề được hồi phục. “Gốm là cái nghề tôi đã sống với nó từ nhỏ, mất đi nghề gốm cũng giống như tôi mất đi khoảng ký ức đẹp của đời mình. Tôi tin tương lai làng gốm sẽ vực dậy, phát triển và quay về cái giai đoạn rực sáng một thời”.
Chị Trần Thị Mỹ Hạnh - trưởng thôn Tây Trà, xã Quế Sơn bày tỏ sự tiếc nuối khi nhắc đến nghề gốm của thôn. “Cho đến thời điểm này, làng gốm sầm uất một thời chỉ còn duy nhất một hộ giữ nghề. Một con số đáng buồn, vì thu nhập của nghề thấp nên việc bà con chuyển sang những ngành nghề khác là điều hiểu được. Tôi mong sẽ có những giải pháp để làng nghề có thể trụ vững lại với mảnh đất Quế Sơn”, chị Hạnh nói.
Chiếc bàn xoay nằm im lìm nơi góc nhà, lò lửa phủ đầy cỏ dại, đống củi khô và vựa đất sét vừa lấy về đang đậy bạt chờ người đến làm. Tất cả như đứng đó chờ những bàn tay người thợ tạo nên những tác phẩm của đời mình.
Bài toán đặt ra cho làng gốm Quế An lúc này không chỉ đơn giản qua câu chuyện bảo tồn mà là sự chuyển mình trong tư duy của cả thế hệ. Nếu không có những hướng đi và phát triển mới thì chiếc bàn xoay kia sẽ chỉ còn lại là một “di vật” và nỗi tiếc nuối của người ở lại đứt gãy trong dòng chảy văn hóa hàng trăm năm.
