HĐND TP. Hà Nội vừa thông qua Nghị quyết về các nội dung chính của Quy hoạch tổng thể Thủ đô với tầm nhìn 100 năm, trong đó điểm nhấn là kế hoạch di dời hơn 860.000 người dân trong khu vực vành đai 3 trở vào, trong đó ưu tiên thực hiện đối với khu vực trong vành đai 1, vành đai 2 để tái cấu trúc không gian đô thị, giảm áp lực hạ tầng, dân số và môi trường cho khu vực lõi.
Quyết sách này đặt Hà Nội trước một bài toán tương tự với các siêu đô thị châu Á: Làm thế nào để “giãn dân” mà không làm đứt gãy sinh kế, làm thế nào để tái cấu trúc đô thị mà không tạo ra những vùng ven nghèo mới. Trên hành trình đó, Bắc Kinh với chiến lược phát triển Tân khu Hùng An tại tỉnh Hà Bắc, cùng kinh nghiệm tái phát triển của Seoul và Tokyo, đang cung cấp những bài học đáng giá.
Bắc Kinh và chiến lược “tách chức năng khỏi đô thị lõi”
Theo Xinhua, khác với nhiều thành phố chỉ cải tạo trong nội đô, Bắc Kinh lựa chọn chiến lược tái cấu trúc ở quy mô vùng đô thị. Trọng tâm của chiến lược này là việc hình thành Tân khu Hùng An (Xiong’an New Area), cách trung tâm Bắc Kinh khoảng hơn 100 km, vào ngày 1/4/2017, được xác định là “thành phố tương lai” để chia sẻ gánh nặng dân số, hành chính và kinh tế cho Thủ đô Bắc Kinh.
Kế hoạch xây dựng Tân khu Hùng An được cho là giải pháp nhằm giúp “giảm tải” cho 22 triệu dân ở Thủ đô Bắc Kinh của Trung Quốc. Việc di dời các trường học, viện nghiên cứu, chợ, bệnh viện khỏi Bắc Kinh sẽ phần nào giúp giảm tải dân số và giảm thiểu tình trạng ách tắc giao thông, ô nhiễm trong nội thành.
Tân khu Hùng An không đơn thuần là khu đô thị vệ tinh, mà được quy hoạch để tiếp nhận hàng loạt chức năng vốn tập trung tại Bắc Kinh, từ cơ quan hành chính, trung tâm nghiên cứu, doanh nghiệp công nghệ cao đến các trường đại học, viện nghiên cứu. Mục tiêu là tạo ra một cực phát triển mới đủ mạnh, thay vì chỉ di dời dân cư ra vùng ven nhưng vẫn phải quay lại trung tâm để làm việc.
Song song với đó, Bắc Kinh triển khai các chương trình cải tạo khu dân cư cũ, “làng trong phố”, nhà ở tự phát tại nội đô. Nhiều khu vực có mật độ dân cư cao, điều kiện sống kém được giải tỏa để mở rộng hạ tầng, bổ sung không gian công cộng, đồng thời từng bước chuyển dân ra các khu vực vệ tinh và các thành phố lân cận trong vùng Kinh - Tân - Ký.
Ở góc độ quy hoạch, đây được xem là mô hình “giãn dân gắn với tái phân bố chức năng đô thị”, thay vì chỉ là giải pháp giảm mật độ cơ học. Việc kết nối giao thông cao tốc, đường sắt cao tốc giữa Bắc Kinh và Hùng An giúp rút ngắn đáng kể thời gian di chuyển, tạo điều kiện để dòng dịch chuyển dân cư và lao động diễn ra thực chất.
Tuy nhiên, chiến lược này cũng đối mặt không ít thách thức. Quá trình di dời dân cư và doanh nghiệp khỏi trung tâm không diễn ra nhanh như kỳ vọng, bởi sức hút về việc làm, dịch vụ và mạng lưới xã hội của Bắc Kinh vẫn rất lớn. Chi phí đầu tư cho hạ tầng tại Hùng An cực kỳ tốn kém, trong khi hiệu quả kinh tế cần thời gian dài để kiểm chứng. Ngoài ra, việc di dời người thu nhập thấp ra xa trung tâm cũng đặt ra bài toán về công bằng xã hội và tiếp cận dịch vụ công.
Dù vậy, Bắc Kinh đã cho thấy một thông điệp quan trọng: Muốn giãn dân bền vững, phải song hành với chiến lược tái cấu trúc không gian kinh tế, chứ không thể chỉ dựa vào các khu tái định cư thuần túy.
Seoul cải tạo các khu dân cư cũ
Nếu Bắc Kinh - Trung Quốc chọn cách tạo cực phát triển mới ngoài đô thị lõi, Seoul - Hàn Quốc lại tập trung tái cấu trúc ngay trong lòng thành phố. Dự án phục hồi suối Cheonggyecheon - dỡ bỏ đường cao tốc để tạo không gian xanh và công cộng - từng được coi là biểu tượng của tư duy quy hoạch vì con người, giúp cải thiện môi trường và chất lượng sống ở khu trung tâm.
Bên cạnh đó, Seoul triển khai hàng loạt chương trình thành phố mới, tái phát triển các khu dân cư cũ, xây dựng lại thành các khu chung cư hiện đại. Nhiều khu ổ chuột, trong đó có Guryong Village, được đưa vào kế hoạch di dời và tái định cư với mục tiêu cải thiện điều kiện sống cho người dân.
Tuy nhiên, mặt trái của quá trình tái phát triển là hiện tượng đô thị hóa chuyển đổi - khu vực sau cải tạo trở nên đắt đỏ, khiến chính những cư dân cũ khó có khả năng quay lại sinh sống. Một số dự án vướng tranh chấp kéo dài do bất đồng về đền bù và phương án tái định cư, làm chậm tiến độ và tạo ra tâm lý bất ổn trong cộng đồng.
Kinh nghiệm từ Seoul cho thấy, cải tạo đô thị nếu thiếu cơ chế bảo vệ người yếu thế sẽ dễ dẫn tới tái cấu trúc không gian theo hướng loại trừ, trong đó lợi ích phát triển tập trung vào nhóm có khả năng chi trả cao hơn.
Tokyo giãn dân nhờ giao thông công cộng
Tokyo - Nhật Bản lại là câu chuyện khác. Thay vì các chiến dịch di dời quy mô lớn trong thời gian ngắn, thành phố này phát triển theo mô hình đa trung tâm trong nhiều thập kỷ. Các khu vực xung quanh các nhà ga lớn được quy hoạch thành trung tâm phụ, nơi tập trung việc làm, thương mại, giáo dục và dịch vụ.
Nhờ hệ thống giao thông công cộng cực kỳ hiệu quả, người dân có thể sinh sống ở các khu vực xa trung tâm mà vẫn tiếp cận thuận lợi với nơi làm việc. Việc giãn dân vì thế diễn ra một cách tự nhiên, thông qua sự phân bố lại chức năng đô thị, thay vì các chiến dịch di dời hành chính.
Dù vẫn tồn tại những tranh cãi về việc mất đi các khu phố truyền thống trong quá trình hiện đại hóa, Tokyo nhìn chung duy trì được sự ổn định xã hội nhờ tính liên tục của chính sách quy hoạch và khả năng kết nối hạ tầng vượt trội.
Điểm cốt lõi trong mô hình Tokyo là: Giãn dân không tách rời phát triển giao thông và kinh tế đô thị, mà được đặt trong một chiến lược tổng thể kéo dài nhiều thập kỷ.
So sánh ba mô hình trên cho thấy, di dời dân cư chỉ là phần “bề nổi” của tái cấu trúc đô thị. Điều quyết định thành công nằm ở việc thành phố tổ chức lại không gian kinh tế - xã hội ra sao sau khi người dân rời khỏi khu vực cũ.
Với Hà Nội, kế hoạch di dời hơn 860.000 người khỏi khu vực vành đai 3 vào vùng lõi, nếu chỉ dừng ở việc xây dựng các khu tái định cư mới mà không đi kèm các cực phát triển kinh tế, nguy cơ hình thành các khu đô thị phụ thuộc, thiếu việc làm và dịch vụ là rất lớn.
Kinh nghiệm từ Bắc Kinh cho thấy, cần tính tới việc phân bổ lại các chức năng hành chính, giáo dục, y tế, nghiên cứu và dịch vụ ra ngoài khu lõi, tạo động lực để người dân thực sự chuyển dịch nơi ở gắn với nơi làm việc. Trong khi đó, bài học từ Seoul nhấn mạnh vai trò của chính sách an sinh, bảo đảm người dân có thể tiếp cận nhà ở và dịch vụ sau tái phát triển, tránh để quá trình quy hoạch trở thành động lực đẩy người thu nhập thấp ra ngoài lề đô thị. Tokyo cho thấy giao thông công cộng và mô hình đa trung tâm là nền tảng để giãn dân diễn ra bền vững và ít xung đột xã hội.
Trong bối cảnh Hà Nội đang đặt mục tiêu phát triển đô thị theo hướng xanh, thông minh và bền vững, bài toán di dời hơn 860.000 dân không thể chỉ được nhìn như một nhiệm vụ giải phóng mặt bằng, mà phải được xem là cơ hội để tổ chức lại cấu trúc đô thị theo hướng cân bằng hơn giữa lõi và vùng mở rộng.
