Chiều 23/2, Sở GD&ĐT Hà Tĩnh công bố phương án tuyển sinh lớp 10 THPT bằng hình thức thi tuyển 3 môn gồm: Toán, Văn, tiếng Anh. Theo lý giải của Sở này, việc lựa chọn môn thi thứ ba là môn tiếng Anh nhằm thể hiện định hướng nâng cao chất lượng dạy và học ngoại ngữ ở cấp THCS, tạo nền tảng vững chắc cho học sinh khi vào bậc THPT đồng thời đáp ứng yêu cầu hội nhập và mục tiêu phát triển nguồn nhân lực của địa phương trong giai đoạn mới.
Trước Hà Tĩnh cũng đã có hơn 20 tỉnh, thành phố công bố phương án thi tuyển lớp 10 như: Thành phố Hồ Chí Minh, Hà Nội, Đà Nẵng, Hưng Yên, Đồng Nai, Phú Thọ, Nghệ An, Thanh Hóa, Hải Phòng, Lào Cai…
Trong đó, đa số địa phương đều chọn môn thi thứ ba là ngoại ngữ (chủ yếu là tiếng Anh). Duy chỉ có tỉnh Tuyên Quang chọn môn thi thứ ba là Khoa học tự nhiên và hai tỉnh Vĩnh Long, Lâm Đồng xét tuyển.
Quy chế tuyển sinh của Bộ GD&ĐT quy định, đối với tuyển sinh lớp 10 THPT, các địa phương có thể chọn thi tuyển, xét tuyển hoặc kết hợp thi tuyển và xét tuyển. Nếu chọn thi tuyển, Bộ GD&ĐT quy định 2 môn bắt buộc là Toán, Ngữ văn, địa phương quyết định môn thi thứ ba hoặc bài thi tổ hợp đảm bảo môn thi/bài thi không quá 3 năm liên tiếp.
Trên thực tế, năm ngoái, có tới 60/63 tỉnh, thành phố lựa chọn tiếng Anh hoặc ngoại ngữ là môn thi thứ ba. Năm nay, đã có khoảng 20 địa phương công bố tiếp tục chọn tiếng Anh làm môn thi thứ ba. Trước đó, Sơn La là địa phương dự kiến bài thi tổ hợp, tổng hợp kiến thức 6 môn (tiếng Anh, Khoa học tự nhiên và Lịch sử - Địa lý) cho kỳ thi tuyển sinh lớp 10 nhằm nâng cao kiến thức nền tảng cho học sinh, tránh học tủ, học lệch tuy nhiên phương án này vấp nhiều ý kiến phản đối. Sở GD&ĐT Sơn La sau đó đã phải hủy bỏ phương án này để lựa chọn thời điểm triển khai phù hợp hơn.
Về phương án thi lớp 10 hiện nay vẫn còn nhiều luồng ý kiến khác nhau. Trong đó, có người cho rằng, nếu các địa phương liên tiếp “chốt” 3 môn Toán, Văn, Anh cho kỳ thi vượt cấp, học sinh THCS sẽ coi các môn khác là môn phụ, không đảm bảo kiến thức nền tảng để lên lớp 10 lựa chọn tổ hợp.
Cũng có người cho rằng, dù Bộ GD&ĐT đã có quy chế mở, giao quyền quyết định môn thi thứ ba cho các địa phương nhưng hầu hết chỉ chọn môn tiếng Anh là “có vấn đề” và liệu có né Khoa học tự nhiên, Khoa học xã hội. Bởi hai môn này ở bậc THCS là môn học tích hợp kiến thức Vật lý, Hóa học, Sinh học (Khoa học tự nhiên); Lịch sử - Địa lý (Khoa học xã hội) sẽ khó học – khó thi hơn kiến thức đơn môn.
Bà Văn Thùy Dương, Phó hiệu trưởng Trường THCS - THPT Lương Thế Vinh cơ sở A (Hà Nội) cho biết, theo chương trình Giáo dục phổ thông 2018 ở bậc THPT, ngoài môn học bắt buộc, học sinh được lựa chọn tổ hợp môn học phù hợp với năng lực và định hướng nghề nghiệp. Do đó, từ THCS, học sinh được gia đình, nhà trường định hướng học một cách cẩn thận, nâng cao hơn môn mà các em xác định sẽ lựa chọn tổ hợp. Do đó, phương án thi môn thứ ba là ngoại ngữ không ảnh hưởng đến định hướng của học sinh.
Cũng theo bà Dương, việc quyết định môn thi thứ ba trong tương lai nếu không phải Ngoại ngữ, Lịch sử cũng sẽ khó khăn vì 8 môn bắt buộc ở THPT gồm: Ngữ văn, Toán, Ngoại ngữ 1, Lịch sử, Giáo dục thể chất, Giáo dục Quốc phòng và An ninh, Hoạt động trải nghiệm - hướng nghiệp, và Nội dung giáo dục địa phương. Nếu thi Khoa học tự nhiên hay phân môn Địa lý, học sinh sẽ cho rằng, lên THPT môn này không bắt buộc và các em không chọn tổ hợp có môn học đó.
Bà Hoàng Thị Kim Quế, Phó hiệu trưởng Trường THPT Cao Bá Quát – Gia Lâm (Hà Nội) cho biết, sau kỳ tuyển sinh lớp 10 hằng năm, nhà trường có tỉ lệ gần 50% học sinh chọn tổ hợp Khoa học tự nhiên. Để đạt kết quả này, trước đó, trường cũng phải dành nhiều thời gian làm công tác định hướng, tư vấn từ sớm để học sinh vượt rào cản trở ngại “môn học khó” quyết tâm theo học. Còn ở một số trường vùng nông thôn, vùng khó, học sinh có xu hướng lựa chọn các môn xã hội nhiều hơn vì Khoa học tự nhiên là môn học khó, đòi hỏi tư duy cao.
Cảnh báo học các môn Khoa học tự nhiên hời hợt
Hiệu trưởng Trường THPT Việt Đức (Hà Nội), Nguyễn Bội Quỳnh cũng cho biết, khi lên lớp 10, có hiện tượng học sinh né các môn Khoa học tự nhiên vì kiến thức nền tảng không tự tin, chắc chắn để đi đường dài. Đầu năm học, nhà trường đã phải lập các tổ giới thiệu, tư vấn các tổ hợp môn, trong đó có động viên học sinh mạnh dạn chọn tổ hợp liên quan các môn Khoa học tự nhiên. Thậm chí, bà đã thuyết phục học sinh, nếu chọn sai nhà trường sẽ tạo điều kiện để các em được thay đổi tổ hợp sớm.
Thầy Vũ Khắc Ngọc, giáo viên tại Hà Nội cho rằng, học sinh Việt Nam vẫn có tư duy ứng thí nặng nề. Do đó, khi các địa phương duy trì phương thức thi tuyển lớp 10 với 3 môn Toán, Văn, Anh quá nhiều năm, không có dấu hiệu thay đổi sẽ tạo ra tâm lý yên tâm cho người học. Khi đó, phụ huynh sẽ đầu tư cho con chỉ tập trung học 3 môn cơ bản để vượt qua kỳ thi chuyển cấp, nhất là tại Hà Nội và các thành phố lớn, kỳ thi này áp lực, tỉ lệ cạnh tranh cao.
Với bộ môn Khoa học tự nhiên, thầy Ngọc cảnh báo, học sinh bỏ bê sớm từ bậc THCS sẽ dẫn đến hệ lụy nghiêm trọng, lâu dài. Các em chỉ tiếp cận và duy trì môn học này ở lớp 6 -7 một cách hồn nhiên. Lên lớp 8-9, học sinh chịu ảnh hưởng bởi “sức nóng” của kỳ thi tuyển sinh lớp 10 nên sẽ chỉ học đối phó, qua loa Khoa học tự nhiên để tập trung học chính, học thêm 3 môn thi.
Mặt khác, thầy cô ở trường cũng rất khó dạy khi chương trình mới, đây là môn tích hợp kiến thức Vật lý, Hóa học, Sinh học, đòi hỏi phải nỗ lực đổi mới, cập nhật kiến thức nhưng học sinh không hợp tác, không có thái độ học tập nghiêm túc. Trong các giờ học tăng cường của nhà trường cũng dành thời lượng cho các môn Toán, Văn, Anh. Thậm chí, một số trường còn lấy thời lượng của các môn học khác để ôn tập môn thi.
Về vĩ mô, lâu dài, việc học sinh bỏ bê học các môn Khoa học tự nhiên sẽ làm ảnh hưởng đến nguồn nhân lực chất lượng cao của đất nước. Đối với các vấn đề khó như phát triển Khoa học – Kỹ thuật – Công nghệ, cần thời gian dài, đầu tư lớn mới thấy được thành quả. Khoa học tự nhiên là môn học khó, học sinh cần tích lũy kiến thức trong một quá trình, không thể học chớp nhoáng 1-2 năm mà có thể có năng lực thật sự.
Cũng theo thầy Ngọc, việc bỏ quên môn Khoa học tự nhiên từ sớm ở góc độ cá nhân cũng có tác động đến đời sống của mỗi người. Bởi các em không có phông kiến thức nền tảng cơ bản để lý giải các sự việc, hiện tượng sẽ trở nên “mù khoa học” sẽ dễ bị thông tin giả dẫn dắt, thậm chí dễ bị lừa đảo.
Ví dụ, những cặp vợ chồng hiếm muộn thay vì tin vào khoa học, phác đồ của bác sĩ lại tin theo các biện pháp tâm linh, không có căn cứ. Trong khi đó, nếu học sinh học môn Sinh học một cách cẩn thận theo chương trình đã có thể nắm được kiến thức cơ bản về: biện pháp tránh thai, giáo dục giới tính, bệnh lý cơ bản liên quan tim mạch, kỹ thuật IVF…
Phương án thi như hiện nay, Bộ GD&ĐT đã quy định, môn thi thứ ba không thi quá 3 năm liên tiếp. Năm nay là năm thứ hai, các địa phương chọn tiếng Anh (ngoại ngữ) là môn thi thứ ba và gần hết lộ trình 3 năm.
Tuy nhiên, nam giáo viên cũng cho rằng, trong bối cảnh xã hội đầu tư nhiều thời gian, tiền bạc, công sức cho môn Ngoại ngữ, dễ có làn sóng đề nghị sửa quy chế để tiếp tục thi. Hoặc một phương án nữa có thể xảy ra, là các địa phương lựa chọn môn thi thứ ba là một môn xã hội để thuận lợi cho thí sinh.
“Nhiều năm qua, trong kỳ thi Tốt nghiệp THPT cho thấy, hơn 70% học sinh chọn tổ hợp Khoa học xã hội và chỉ có chưa đến 30% em chọn Khoa học tự nhiên cho thấy sự thiên lệch rất lớn trong lựa chọn ngành nghề. Đây là vấn đề nghiêm trọng cần được nhìn nhận và có giải pháp từ cơ quan quản lý”, thầy Ngọc nói.
Thông tư 30 của GD&ĐT quy định, từ năm học 2025 - 2026, đối với tuyển sinh lớp 10, các địa phương có thể chọn thi tuyển, xét tuyển vào lớp 10 hoặc kết hợp thi tuyển và xét tuyển phù hợp với tình hình thực tế. Đối với thi tuyển, sẽ áp cứng 2 môn là Toán và Ngữ văn, môn thi thứ ba hoặc bài thi tổ hợp do địa phương quyết định. Việc chọn môn thi thứ 3 không được trùng quá 3 năm liên tiếp nhằm đảm bảo tính toàn diện, không học tủ, học lệch ở bậc THCS.