Lợi thế xanh nhưng chưa được khai thác hết
Theo Tổng công ty Đường sắt Việt Nam (VNR), toàn ngành vẫn đang vận hành chủ yếu bằng đầu máy diesel, đặc biệt trên mạng lưới đường sắt hiện hữu khổ 1.000 mm. Nhiều năm qua quá trình chuyển đổi nhiên liệu xanh trong ngành đường sắt đã được khởi động. Minh chứng là năm 2025, VNR ghi nhận mức tiêu hao nhiên liệu thấp hơn định mức gần 770.000 lít nhờ việc tối ưu hóa nhiên liệu và cải tiến công nghệ.
Theo ông Bùi Văn Sáng - Phó trưởng Ban Đầu máy toa xe VNR, trong giai đoạn trước mắt, nhiên liệu sinh học được xem là giải pháp khả thi nhất, để thay thế nhiên liệu hóa thạch. Các đầu máy diesel đã được thử nghiệm sử dụng nhiên liệu sinh học B5 trên một số tuyến, phối hợp với các đối tác trong và ngoài nước. Kết quả bước đầu cho thấy khí thải ra môi trường đã được cải thiện, trong khi không đòi hỏi thay đổi quá lớn về hạ tầng hay kết cấu đầu máy..
Bên cạnh đó, ngành đường sắt cũng đang nghiên cứu giải pháp bổ sung hydro vào đường khí nạp của động cơ diesel - một hướng tiếp cận trung gian nhằm giảm phát thải nhưng vẫn tận dụng được đội đầu máy hiện có. Đây được xem là bước đệm quan trọng trước khi chuyển sang các công nghệ năng lượng xanh triệt để hơn.
Về dài hạn, hydro được đánh giá là giải pháp then chốt để giảm phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch. Bởi công nghệ hydro đặc biệt phù hợp với đầu máy dồn dịch và các quãng đường ngắn, nơi yêu cầu công suất không quá lớn. Tuy nhiên, chi phí đầu tư cao và yêu cầu công nghệ phức tạp đang là rào cản lớn.
Trong khi đó, công nghệ pin lithium - phổ biến trên thế giới - lại gặp khó trong việc chuyển đổi nhiên liệu đường sắt tại Việt Nam do tải trọng trục thấp, tuổi thọ pin ngắn và thiếu hạ tầng trạm sạc. Khí nén LNG cũng được xem xét như một lựa chọn nhiên liệu thay thế, song điều kiện hạ tầng, an toàn vận hành và đặc thù khổ đường 1.000 mm khiến giải pháp này khó triển khai trên diện rộng trong ngắn hạn.
Những thách thức này cho thấy chuyển đổi nhiên liệu xanh cho đường sắt không chỉ là bài toán kỹ thuật, mà còn là vấn đề quy hoạch hạ tầng, cơ chế chính sách và nguồn lực đầu tư.
Cần cơ chế đặc thù để không bỏ lỡ cơ hội
Theo VNR, so với đường bộ và hàng không, chi phí chuyển đổi nhiên liệu xanh cho đường sắt có thể thấp hơn nếu tận dụng tốt lợi thế vận chuyển khối lượng lớn và lộ trình cố định. Đặc biệt, việc chuyển đổi từng bước - từ nhiên liệu sinh học, phụ gia giảm phát thải, đến hydro - giúp giảm áp lực đầu tư dàn trải, phát triển công nghệ cho giai đoạn dài hạn.
Quan trọng hơn, đường sắt có khả năng tạo hiệu ứng lan tỏa lớn trong giảm phát thải giao thông. Một đoàn tàu hàng có thể thay thế hàng trăm xe tải đường dài, qua đó giảm đồng thời khí thải, ùn tắc và tai nạn giao thông. Nếu được ưu tiên chuyển đổi nhiên liệu xanh, lợi ích môi trường mang lại sẽ vượt xa phạm vi nội bộ ngành đường sắt.
Tuy nhiên, từ thực tế triển khai hiện nay vẫn còn không ít rào cản với quá trình chuyển đổi nhiên liệu xanh của ngành đường sắt: Thiếu cơ chế cho phép thử nghiệm công nghệ mới, thiếu nguồn vốn nghiên cứu - thí điểm, và hạn chế về năng lực tiếp nhận công nghệ. Đây là những nút thắt không thể tự tháo gỡ nếu thiếu sự vào cuộc của chính sách.
Ngành đường sắt kiến nghị được xây dựng cơ chế ưu tiên thử nghiệm nhiên liệu xanh trong sản xuất thực tế; bố trí nguồn vốn nghiên cứu, mua sắm thiết bị thử nghiệm; tăng cường hợp tác quốc tế để tiếp cận nguồn vốn ưu đãi cũng như công nghệ phù hợp. Đây cũng là điều kiện cần để hiện thực hóa các đề xuất chuyển đổi hàng trăm đầu máy và toa xe phát điện sang sử dụng năng lượng xanh trong lộ trình đến năm 2040.
Chuyển đổi nhiên liệu xanh cho đường sắt không đơn thuần là đáp ứng cam kết khí hậu. Đây còn là cơ hội nâng cao năng lực cạnh tranh của vận tải đường sắt trong bối cảnh logistics xanh đang trở thành tiêu chí quan trọng với doanh nghiệp xuất khẩu. Khi chi phí carbon ngày càng được tính toán chặt chẽ, một hệ thống đường sắt ít phát thải sẽ là lợi thế chiến lược của nền kinh tế.
Trong hành trình hướng tới phát thải ròng bằng “0”, đường sắt - với lợi thế sẵn có và tiềm năng cải thiện lớn - xứng đáng được đặt ở vị trí ưu tiên. Nếu chậm trễ, không chỉ cơ hội giảm phát thải bị bỏ lỡ, mà cả vai trò của đường sắt trong hệ thống giao thông xanh cũng sẽ tiếp tục bị lu mờ.