Nghề không mất nếu nâng tầm tư duy
Sự phát triển nhanh của trí tuệ nhân tạo (AI) đang tạo ra những thay đổi đáng kể trong cách thí sinh lựa chọn ngành học và trường đại học (ĐH). Trong mùa tuyển sinh năm 2026, AI không chỉ là một lĩnh vực đào tạo “nóng” mà còn trở thành yếu tố ảnh hưởng trực tiếp đến nhận thức nghề nghiệp, xu hướng chọn ngành và tiêu chí chọn trường của học sinh, cũng như định hướng của nhiều phụ huynh.
Những năm gần đây, sự bùng nổ của công nghệ, đặc biệt là AI, khiến nhiều gia đình phải cân nhắc lại kế hoạch học tập của con em. Anh Ninh Công Sáng (Ninh Bình) cho biết, gia đình đang băn khoăn khi tìm hiểu thông tin tuyển sinh cho con. Theo anh, nhiều dự báo cho thấy, AI có thể thay thế một số công việc trong tương lai, khiến phụ huynh lo lắng về cơ hội việc làm sau khi tốt nghiệp. “Con tôi muốn theo học các ngành liên quan đến kĩ thuật. Tuy nhiên, trước những dự báo về sự phát triển của AI, tôi cũng băn khoăn không biết trong tương lai những ngành nào có nguy cơ bị thay thế”, anh Sáng chia sẻ.
Không chỉ riêng gia đình anh Sáng, tâm lí lo lắng trước những thay đổi của thị trường lao động đang trở nên phổ biến. Nhiều học sinh đặt câu hỏi liệu các ngành học truyền thống có còn nhiều cơ hội việc làm hay không khi AI ngày càng phát triển.
Theo các chuyên gia, AI có tác động mạnh đến nhiều lĩnh vực nghề nghiệp nhưng sẽ không thay đổi hoàn toàn cấu trúc việc làm. Điều quan trọng không phải là lo ngại AI “chiếm chỗ”, mà là xem đó như công cụ để nâng cao hiệu quả công việc.
Tư vấn cho thí sinh trong lựa chọn ngành học, ông Trần Bá Dương, Chủ tịch THACO cho rằng, trong thời đại hiện nay, việc tìm hiểu xu hướng phát triển của khoa học - công nghệ là yếu tố rất quan trọng. Theo ông Dương, xu hướng công nghệ hiện nay tiến tới đỉnh cao của AI. Tuy nhiên, điều này không đồng nghĩa với việc nhiều ngành nghề sẽ bị xóa bỏ. Ông khẳng định, không có nghề nào bị xóa bỏ nếu người lao động không làm việc một cách máy móc, mà biết nâng nghề lên bằng tư duy logic và năng lực dẫn dắt.
Thực tế cho thấy, trong mỗi ngành nghề đều tồn tại nhiều cấp độ khác nhau. Ở cấp độ thấp là những công việc mang tính lặp lại, máy móc, dễ bị thay thế bởi công nghệ. Nhưng ở cấp độ cao hơn, con người vẫn tạo ra những sản phẩm mang giá trị sáng tạo, nghệ thuật và cá nhân hóa mà máy móc khó có thể thay thế.
Ông cũng nhấn mạnh vai trò của giáo dục ĐH trong việc trang bị nền tảng kiến thức và năng lực thích ứng cho sinh viên. Theo đó, ở bậc ĐH, sinh viên được trang bị kiến thức nền tảng trong một lĩnh vực nhất định, từ đó tích lũy năng lực để thích nghi với môi trường làm việc trong tương lai. “Chúng ta cần tận dụng thời gian và môi trường đại học để trang bị kiến thức, chuẩn bị cho môi trường làm việc sau này. Quan trọng là phải có sự đa năng, đa nhiệm và khả năng thích ứng, dựa trên nền tảng tư duy logic và tư duy ở trình độ cao”, ông Dương nhấn mạnh.
Nhiều điểm mới
Cùng với những thay đổi trong xu hướng nghề nghiệp, mùa tuyển sinh năm 2026 cũng ghi nhận nhiều điều chỉnh đáng chú ý trong quy chế tuyển sinh ĐH. PGS. TS Nguyễn Anh Dũng, Phó vụ trưởng Vụ Giáo dục ĐH, Bộ GD&ĐT cho biết, quy chế tuyển sinh ĐH năm nay có một số điểm mới nhằm đảm bảo công bằng hơn cho thí sinh. Theo đó, mỗi thí sinh chỉ được đăng kí tối đa 15 nguyện vọng trên hệ thống tuyển sinh. Đối với ngành sư phạm, thí sinh chỉ được đăng kí trong 5 nguyện vọng đầu tiên.
Một quy định quan trọng khác là thí sinh phải đạt tối thiểu 15/30 điểm trong tổ hợp ba môn xét tuyển của kì thi tốt nghiệp THPT mới được đăng kí xét tuyển vào ĐH. Những thí sinh không đạt mức điểm này vẫn có thể đăng kí xét tuyển vào bậc cao đẳng, ngoại trừ ngành giáo dục mầm non.
Ngoài ra, tổng điểm cộng tối đa trong xét tuyển năm nay không vượt quá 3/30 điểm. Chứng chỉ ngoại ngữ chỉ được sử dụng để quy đổi điểm môn ngoại ngữ trong tổ hợp xét tuyển hoặc làm điểm khuyến khích. Ông Dũng cho rằng, quy định này nhằm đảm bảo sự công bằng trong tuyển sinh. Thực tế năm 2025, một số trường ĐH quy định mức điểm thưởng rất cao cho các chứng chỉ ngoại ngữ quốc tế. Điều này dẫn đến trường hợp thí sinh đạt 29 điểm vẫn không trúng tuyển vì thua thí sinh có nhiều điểm cộng từ chứng chỉ.
Một điểm đáng chú ý khác trong quy chế tuyển sinh năm nay là ba nhóm ngành gồm khoa học sức khỏe có cấp chứng chỉ hành nghề, pháp luật và đào tạo giáo viên sẽ có ngưỡng đảm bảo chất lượng đầu vào (điểm sàn) do Bộ GD&ĐT quy định. Đây cũng là lần đầu tiên nhóm ngành pháp luật được quy định điểm sàn ở cấp bộ.
Bên cạnh đó, Bộ GD&ĐT tiếp tục yêu cầu các cơ sở đào tạo phải thực hiện quy đổi điểm giữa các phương thức xét tuyển, tránh tình trạng dồn chỉ tiêu vào một phương thức nhất định như xét học bạ.
Nhiều nghiên cứu cho thấy AI có thể thay thế một phần các công việc mang tính lặp lại, tuy nhiên, AI không làm mất đi hoàn toàn cơ hội việc làm mà tạo ra yêu cầu mới về kĩ năng. Những ngành nghề gắn với sáng tạo, tư duy chiến lược, quản lí và nghiên cứu khoa học vẫn cần vai trò trung tâm của con người.
Về quy chế thi tốt nghiệp THPT năm 2026, ông Dũng cho biết, cơ bản không có thay đổi so với năm trước. Thí sinh cần bám sát hướng dẫn của Bộ GD&ĐT và kế hoạch ôn tập của các sở GD&ĐT để đạt kết quả tốt nhất.
Tại một chương trình tư vấn tuyển sinh gần đây, Thứ trưởng Bộ GD&ĐT Nguyễn Văn Phúc nhấn mạnh thành công không chỉ đến từ việc học ngành “hot” hay vào trường ĐH danh tiếng. Theo ông Phúc, điều quan trọng hơn là sự đam mê, kiên trì và tinh thần học hỏi không ngừng của mỗi cá nhân. Quyết định chọn ngành cần dựa trên năng khiếu, sở trường, đam mê cũng như điều kiện của từng học sinh.
Ông cũng đề nghị các cơ sở giáo dục ĐH cập nhật thường xuyên xu hướng ngành nghề và chương trình đào tạo, đồng thời tư vấn trung thực, khách quan cho học sinh. Về phía phụ huynh và học sinh, cần tìm hiểu kĩ, tham khảo nhiều nguồn thông tin để xác định mục tiêu nghề nghiệp và lựa chọn ngành học phù hợp.
