Tứ đại đền thiêng
Người xưa truyền nhau câu: “Nhất Cờn, nhì Quả, tam Bạch Mã, tứ Chiêu Trưng”. Trong tâm thức dân gian, đền Bạch Mã không chỉ là nơi thờ tự mà còn là chốn neo đậu niềm tin. Tọa lạc ở thôn Tân Hà, xã Kim Bảng, tỉnh Nghệ An, ngôi đền quay mặt ra sông Lam, lưng tựa núi, thế đất vững chãi như chính khí phách của người anh hùng được thờ phụng nơi đây.
Ông Phan Sỹ Đường, Thủ từ đền Bạch Mã cho biết, đền thờ Tướng quân Phan Đà - người con của vùng Chi Linh xưa, xuất thân trong gia đình nghèo làm nghề chài lưới. Thuở nhỏ, ông nổi tiếng thông minh, khỏe mạnh, giỏi võ nghệ. Khi đất nước lâm nguy, ông tập hợp nghĩa sĩ, ngày đêm rèn quân chờ thời cơ phò vua cứu nước.
Năm 1418, khi Lê Lợi dựng cờ khởi nghĩa Lam Sơn, lập căn cứ ở Trà Lân (Nghệ An), Phan Đà đem toàn bộ lực lượng gia nhập nghĩa quân. Ông lập nhiều chiến công, trở thành một trong những tướng lĩnh mưu lược, dũng mãnh. Hình ảnh vị tướng trẻ cưỡi ngựa trắng xông pha trận mạc, “xông vào chỗ không người”, khiến quân thù khiếp sợ, từ đó gắn với danh xưng Bạch Mã.
Trong một lần cải trang dò la tình hình giặc, Phan Đà bị lộ và rơi vào vòng vây. Dù anh dũng “tả xung hữu đột”, ông vẫn bị trọng thương. Con ngựa trắng trung thành phá vòng vây, đưa chủ tướng vượt sông trở về căn cứ. Khi vừa tới nơi, ông trút hơi thở cuối cùng. Lần theo dấu vó ngựa, nghĩa quân tìm thấy nơi ông ngã xuống đã nổi lên một ngôi mộ lớn. Câu chuyện bi tráng ấy trở thành huyền tích thiêng liêng bên dòng Lam.
Sau khi lên ngôi năm 1428, Lê Lợi sắc phong Phan Đà là “Đô thiên đại đế Bạch Mã Thượng đẳng phúc thần”, cho lập đền thờ và đưa vào hàng quốc tế. Trải qua các triều đại, đền tiếp tục được ban nhiều sắc phong, tôn xưng là Thượng đẳng tối linh tôn thần. Từ đó, tiếng linh thiêng của đền lan xa, khách bộ hành qua đây đều dừng lại cúi đầu thành kính.
“Trong kháng chiến chống Pháp, chống Mỹ, khu vực quanh đền ít bị bom đạn tàn phá. Đặc biệt, năm 1930, nơi đây từng là địa điểm họp của chi bộ Đảng đầu tiên tại địa phương, góp phần thắp lên cao trào Xô viết Nghệ Tĩnh”, ông Đường cho hay.
Mạch nguồn tiếp nối
Hàng năm, vào ngày 9-10/2 âm lịch, lễ hội đền Bạch Mã diễn ra trong không khí rộn ràng. Phần lễ trang nghiêm với các nghi thức rước kiệu, dâng hương, tế truyền thống. Phần hội sôi nổi với nhiều trò chơi dân gian, đặc biệt là trò vật cù - một hình thức thi đấu mang đậm tính cộng đồng, thể hiện sức mạnh và tinh thần đoàn kết của trai tráng trong vùng.
Năm 2019, lễ hội đền Bạch Mã được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia. Từ đó, quy mô tổ chức ngày càng bài bản, thu hút hàng vạn du khách thập phương. Trong sắc cờ hội rực rỡ, tiếng trống dồn dập, những chàng trai mình trần lực lưỡng lao vào vòng cù giữa tiếng reo hò cổ vũ, tạo nên bức tranh sinh động về một không gian văn hóa vẫn đang tiếp tục được trao truyền.
Trải qua bao biến thiên lịch sử, đền vẫn giữ được kiến trúc cổ kính với hệ thống nghi môn, hạ điện, trung điện, thượng điện, tả vu, hữu vu đều bằng gỗ lim, chạm khắc tinh xảo hình rồng, phượng, tùng, cúc. Mái ngói rêu phong, cột kèo đen bóng vì khói hương tạo nên vẻ uy nghiêm mà gần gũi. Không gian ấy vừa linh thiêng, vừa thấm đẫm ký ức cộng đồng. Năm 1994, đền được xếp hạng Di tích lịch sử văn hóa - kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia.
Ông Đặng Huy Biền - Trưởng phòng Văn hóa xã Kim Bảng - cho biết: “Địa phương đã quy hoạch mở rộng không gian phía trước đền Bạch Mã để tổ chức lễ hội quy mô, bài bản hơn. Xã cũng định hướng phát triển du lịch gắn với di tích, kết nối Đền Bạch Mã với đảo chè Thanh Chương và Cửa khẩu Thanh Thủy, hình thành chuỗi du lịch sinh thái lịch sử, tâm linh”.
Việc UBND tỉnh Nghệ An ban hành Quy hoạch chi tiết Cụm di tích lịch sử văn hóa Tướng quân Phan Đà vào tháng 6/2025 được kỳ vọng tạo nền tảng phát triển đồng bộ, hài hòa giữa bảo tồn và khai thác giá trị.
Từ dấu vó ngựa trắng của Tướng quân Phan Đà năm xưa đến bước chân hành hương hôm nay, tất cả tạo nên một mạch nối liên tục của lịch sử. Đền Bạch Mã vì thế không chỉ là điểm đến tâm linh, đó là nơi người xứ Nghệ tìm về để nhắc mình nhớ về cội nguồn, về khí phách cha ông.
Giữa nhịp sống hiện đại, tiếng trống hội mỗi mùa xuân vẫn vang lên, như lời nhắc rằng những giá trị bền vững, lòng trung nghĩa, tinh thần quật khởi, niềm tin vào điều thiện sẽ còn mãi, như vó ngựa trắng năm nào vẫn in bóng bên dòng Lam.